فراتحلیلِ پژوهشهای معطوف به مداخلاتِ صورتگرفته در بافت پیرامون حرمهای زیارتی | ||
| صفه | ||
| دوره 36، شماره 1 - شماره پیاپی 112، 1405، صفحه 89-112 اصل مقاله (1.72 M) | ||
| نوع مقاله: مقاله پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.48308/soffeh.2026.234609.1309 | ||
| نویسندگان | ||
| بهادر زمانی* 1؛ شیرین اسلامی2 | ||
| 1دانشیار دانشکدۀ معماری و شهرسازی، دانشگاه هنر اصفهان، اصفهان، ایران. | ||
| 2دانشجوی دکتری دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه هنر اصفهان، اصفهان، ایران. | ||
| چکیده | ||
| پیشینه و اهداف: بافتهای پیرامون حرمهای زیارتی، بهخاطر اقدامات و مداخلات صورتگرفته در تأمین نیازهای پشتیبان زائر، مسائل گوناگون و نارساییهای فراگیری در انواع مقیاسها را بهدنبال داشتهاند که بخشی از ناکارآمدی آنها در بافتهای میراثی ـ فرهنگی ـ زیارتی مشهود است؛ از یکسو، کارکرد زیارتی اماکن متبرکه عمدتاً مشوق و محرک توسعة مناطق خدماتی و پشتیبان پیرامون آنها با محوریت خدماترسانی به زائران و گردشگران میشود، درنتیجه از نظر اندیشمندان یک توسعة چندوجهی ــ در سه مقیاسِ کلان، میانی، و خرد ــ در بافت شهرهای زیارتی موضوعیت مییابد؛ دراینصورت، مداخله بهمنظور توسعه در بافت پیرامون حرمهای زیارتی میتواند به یکی از ابتکارات مهم دولتها تبدیل شود و حرم زیارتی بهتدریج به یک کانون اجتماعی معنوی مهم در مقیاس منطقهای و فرامحلی، تغییر کند. از سویی دیگر، تحولات فرهنگی ـ اجتماعی در قرن 20 و 21، مانند توسعة گردشگری و حملونقل انبوه، کنارهگیری دین از سیاست و اجتماع، و تجاریسازی و جهانی شدن جوامع، زمینة درهمتنیدگی مرزهای بین گردشگری و زیارت در بسیاری از وجوه را فراهم آورده و میآورد. هرچند التقاط این دو مفهوم، بسته به زمینه، میتواند تبعات مختلفی برای شهر و مقصد زیارتی ایجاد کند، اما نتیجة نهایی گردشگرمحوری اماکن مذهبی، همپوشانی فضای مذهبی و گردشگری است که از منظر صاحبنظران به «دوگانگی مکان» میانجامد. بااینحال، همگرایی فضای زیارتی/ دینی و گردشگری / غیردینی، بهنوعی بر پیچیدگی در شیوههای مدیریت مکانهای مقدس بهویژه در مورد نگهداشت، تفسیر، و معنای مکانهای مقدس میافزاید، تاآنجاکه محققان مهمترین چالش مدیریت شهرهای زیارتی در میراث مذهبی را دستیابی به سازگاری در رویکرد بین دو دیدگاهِ دینی و غیردینی میدانند؛ ازاینرو توجه به منظر معنوی شهرهای زیارتی و مواجهة متأملانه در نحوة توسعه و متعاقباً مدیریت چنین بافتهایی ضرورت دارد. باوجود پژوهشهای متعدد و متنوع از منظر رشتهها و رویکردهای نظری در خصوص مداخلات صورتپذیرفته در بافت پیرامون حرمهای زیارتی، تا کنون پژوهشگران کمتر به صورتبندی ابعاد و پیامدهای اینگونه مداخلاتِ برآمده از پژوهشهای انجامیافته، پرداختهاند. در این مقاله با بررسی نظاممند پژوهشهای انجامشده در مورد مداخلات در بافت پیرامون حرمهای زیارتی، ابعاد و پیامدهای اینگونه مداخلات صورتبندی و مطالعه میشود. مواد و روشها: در این پژوهش از رویکرد کیفی و تکنیک مرور نظاممند مبتنی بر پروتکلِ پیشنهادی فینک و راهبرد تحلیل محتوا و استدلال منطقی در راستای تجزیهوتحلیل دادهها، بهره گرفته شده است. بدین منظور 71 پژوهش فارسی و انگلیسیزبان در بازة زمانی سالهای 1376 تا 14001ش / 1997تا 2022م بهطور ساختاری و محتوایی بررسی شدند. جستجوی پژوهشهای انگلیسی در پایگاه استنادی وب آو ساینس و جستجوی پژوهشهای فارسی در پایگاههای استنادی ایرانداک، نورمگز، و مگیران در بازه زمانی از سال 1376 تا 14001ش / 1997 تا 2022م انجام شده است. در گام نخست و با استفاده از عبارات جستجو نظیر مداخلات شهری، مرمت شهری، بهسازی شهری، بازآفرینی شهری، حفاظت شهری، باززندهسازی شهری، بازسازی شهری، توسعة شهری، و نوسازی شهری بههمراه کلید ترکیبی «+» و واژة زیارت، 1500 پژوهش فارسی و 146 پژوهش انگلیسی استخراج و بر اساس عنوان و چکیدهشان بررسی شدند و از بین آنها پژوهشهای تکراری، داورینشده، و نمایهشده به زبانی غیر از زبانهای انگلیسی و فارسی حذف شدهاند. در ادامه چکیدة همة پژوهشهای باقیمانده مجدداً بررسی و 106 مطالعة فارسیزبان و 62 مطالعة انگلیسیزبان انتخاب شدند. پژوهشهای متمرکز بر مقیاس واحد معماری حرمهای زیارتی و مطالعات مرتبط با سایتهای طبیعی مقدس (نظیر مناظر مقدس حفاظتشده مانند کوه، جنگل، و آتشفشان که دارای عنصر حرم زیارتی نیستند) خارج از هدف مرور حاضر قرار داده شدند. در ادامه، متن کامل پژوهشهای منتخب بهمنظور پاسخگویی به پرسش پژوهش استخراج شدند و با انتخاب 47 مطالعة نهایی، سایر پژوهشها شامل 121 مطالعه حذف شدند. در ادامه، جزئیات اطلاعات ساختاری و محتوایی پژوهشهای منتخب بهمنظور دستهبندی و تلخیص اطلاعات، استخراج شدند و زمینة تحلیل آنها در راستای پاسخ به پرسش تحقیق فراهم شد. نتایج و جمعبندی: یافتههای این پژوهش، مبتنی بر مرور مطالعات معطوف به تجارب عملی و اقدامات اجرایی در بافت پیرامون حرمهای زیارتی نشان میدهد که عمدة مداخلات صورتپذیرفته در بافت پیرامون حرمهای زیارتی، با ضعف در بنیانهای نظری و ملاک عمل مشخص، قوانین مصوب ناکافی منطبق با ارزشهای ملموس و ناملموس بافت، و نبود توجه کافی به احکام دینی و مذهبی در زمینة حرمهای زیارتی، انجام گرفته است. این مداخلات، پیامدهای مسئلهداری را بر بافتهای مذکور وارد کرده است که در نٌه کلاندسته با نطر به ابعاد اقتصادی، فضایی، کالبدی، اجتماعی، ادراکی، سیاسی ـ نهادی، منظرین، عملکردی، و زیستمحیطی قابلصورتبندیاند. در این میان ابعاد فضایی، کالبدی، اجتماعی، اقتصادی پرشمارترین پیامدهای مسئلهدار مداخلات بودند و بیشترین تمرکز مطالعات را در پژوهشهای بررسیشده داشتند و به ابعاد سیاسی ـ نهادی، ادراکی، منظرین، عملکردی، و زیستمحیطی کمتر پرداخته شده است. نتایج این مقاله نشاندهندة اهمیت اتخاذ نگاه جامعالابعاد در سطح نظر و عمل مداخله در اینگونه بافتها و تأثیر متقابل ابعاد مذکور نیز هست. | ||
| کلیدواژهها | ||
| زیارت؛ حرمهای زیارتی؛ مداخلات شهری؛ بافت پیرامون حرمهای زیارتی؛ فراتحلیل | ||
| مراجع | ||
|
| ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 243 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 91 |
||