بررسی تأثیر توسعه سواحل مکران بر روابط ایران و هند | ||
| فصلنامه علمی توسعه پایدار محیط جغرافیایی | ||
| مقاله 6، دوره 8، شماره 16، فروردین 1405 | ||
| نوع مقاله: علمی - پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.48308/sdge.2025.241362.1273 | ||
| نویسندگان | ||
| علیرضا کلانتری1؛ حمیدرضا محمدی* 2؛ ریباز قربانی نژاد1؛ محمد حسن نامی3 | ||
| 1گروه جغرافیا، واحد علوم و تحقیقات، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران | ||
| 2گروه جغرافیای انسانی و آمایش، دانشگاه شهید بهشتی،تهران،ایران | ||
| 3گروه امنیت ملی،دانشگاه علوم و فنون فارابی، تهران،ایران | ||
| چکیده | ||
| مقدمه: توسعه سواحل مکران به عنوان یکی از کلانپروژههای ملی جمهوری اسلامی ایران، ابعادی فراتر از یک طرح عمرانی و اقتصادی صرف پیدا کرده و به متغیری تعیینکننده در معادلات ژئوپلیتیک منطقهای و روابط دوجانبه ایران با قدرتهای نوظهور تبدیل شده است. این منطقه با موقعیت استراتژیک خود در حاشیه دریای عمان و مجاورت با خطوط اصلی کشتیرانی جهانی، همواره یک پل ارتباطی میان فلات ایران و اقیانوس هند بوده است. در دوران معاصر، این جایگاه اهمیت مضاعفی یافته و به کانون توجه برنامههای توسعه دریامحور بدل گشته است. پژوهش حاضر با هدف تبیین و تحلیل تأثیرات چندوجهی این توسعه بر روابط ایران و هند تدوین گردیده است. پرسش اصلی این است که توسعه سواحل مکران، با محوریت استراتژیک بندر چابهار، چگونه و از چه طرقی بر ماهیت و سطح همکاریهای اقتصادی، سیاسی و امنیتی میان تهران و دهلینو در بازه زمانی ۲۰۱۹ تا ۲۰۲۳ تأثیر گذاشته است؟ مواد و روشها: این تحقیق بر اساس ماهیت خود، با اتخاذ روش توصیفی-تحلیلی و با رویکردی کیفی انجام شده است. روش توصیفی-تحلیلی از آن جهت انتخاب شد که این امکان را فراهم میآورد تا پدیدهی پیچیده توسعه مکران و تأثیرات آن بر روابط دو کشور، ابتدا به دقت توصیف شده و سپس لایههای عمیقتر آن از طریق تحلیل روابط علی و معلولی و بررسی متغیرهای تأثیرگذار، شکافته شود. رویکرد کیفی نیز به پژوهشگر اجازه میدهد تا فراتر از دادههای کمی، به تحلیل گفتمانها، نیات سیاسی، و منافع استراتژیک بازیگران بپردازد. فرآیند گردآوری دادهها به صورت کاملاً اسنادی و کتابخانهای بوده است. منابع مورد استفاده شامل طیف وسیعی از اسناد رسمی (مانند توافقنامههای دوجانبه میان ایران و هند و گزارشهای عملکرد منتشر شده توسط وزارت راه و شهرسازی)، گزارشهای راهبردی مراکز پژوهشی و اتاقهای بازرگانی، مقالات علمی-پژوهشی نمایه شده در پایگاههای معتبر، و تحلیلهای استراتژیک منتشر شده توسط اندیشکدههای منطقهای و بینالمللی است. فرآیند تحلیل دادهها نیز مبتنی بر تحلیل محتوای کیفی بوده است. چارچوب نظری پژوهش بر ترکیبی از سه نظریه مکمل استوار است: ۱) نظریه ژئوپلیتیک انتقادی برای تحلیل گفتمانها و بازنماییهای فضایی که توسعه مکران را به ابزاری برای اعمال قدرت و نفوذ تبدیل میکند؛ ۲) نظریه اتصالگرایی منطقهای به منظور تبیین منطق اقتصادی پشت توسعه کریدورهای حملونقل و نقش چابهار به عنوان یک هاب لجستیکی؛ و ۳) نظریه موازنهسازی نرم (Soft Balancing) برای درک ابعاد امنیتی و استراتژیک همکاری ایران و هند به عنوان پاسخی غیرمستقیم به نفوذ فزاینده چین و پاکستان در منطقه. این چارچوب نظری ترکیبی، تحلیلی جامع و چندبعدی از موضوع را ممکن میسازد. نتایج و بحث: یافتههای پژوهش نشان میدهد که توسعه مکران و به ویژه بندر چابهار، به دلیل همپوشانی عمیق منافع ژئوپلیتیک، به یک “لنگرگاه استراتژیک” در روابط دوجانبه تبدیل شده است. از منظر هند، چابهار نه تنها یک مسیر تجاری حیاتی و جایگزین برای دسترسی به بازارهای افغانستان و آسیای مرکزی (با دور زدن پاکستان) است، بلکه ابزاری کارآمد برای موازنه نرم در برابر نفوذ چین از طریق کریدور اقتصادی چین-پاکستان (CPEC) و بندر رقیب گوادر محسوب میشود. برای ایران نیز، این پروژه فرصتی بیبدیل برای کاهش اثرات تحریمهای بینالمللی، تنوعبخشی به اقتصادِ وابسته به نفت، و تثبیت نقش خود به عنوان یک هاب اتصالگرای منطقهای است. با این حال، چالشهای جدی نیز این همکاری را تهدید میکند؛ تحریمهای اقتصادی آمریکا، ناپایداری در جذب سرمایهگذاری خارجی، رقابت شدید با بندر گوادر، و موانع ساختاری و بوروکراتیک داخلی، روند پیشرفت پروژهها را با کندی مواجه کردهاند. نتیجهگیری: نتیجهگیری میشود که بالفعلسازی کامل ظرفیتهای استراتژیک سواحل مکران، مستلزم اتخاذ یک راهبرد یکپارچه ملی، بهبود محیط نهادی برای جذب سرمایه، و تعریف سازوکارهای پایدار همکاری با شرکای کلیدی همچون هند است. مسیر آینده باید بر مدیریت هوشمندانه چالشهای ژئوپلیتیکی و تنوعبخشی به پروژهها متمرکز شود تا مکران از یک پروژه منطقهای، به سکوی ملی جهش اقتصادی دریامحور ایران بدل گردد. طی دو دهه اخیر، توسعه سواحل مکران، بهویژه در محدوده بندر چابهار، بهعنوان طرحی راهبردی در دستور کار جمهوری اسلامی ایران قرار گرفته است. این توسعه با دو هدف اصلی پیگیری میشود: نخست، تحقق اهداف ژئوپلیتیکی نظیر گسترش نفوذ در مسیرهای دریایی و ایجاد توازن در رقابتهای همسایگی؛ و دوم، دستیابی به اهداف ژئواکونومیک همچون توسعه مبادلات، جذب سرمایهگذاری خارجی، و تقویت زیرساختهای ترانزیتی. همکاری ایران و هند در این زمینه نمونه بارزی از همگرایی منافع در سطح منطقهای به شمار میآید. حضور مؤثر هند در حوزههایی مانند تأمین مالی برخی پروژهها، توسعه اسکلهها، بهروزرسانی سامانههای تخلیه و بارگیری، و مشارکت در پروژه راهآهن چابهار ـ زاهدان نهتنها به تقویت ظرفیتهای لجستیکی ایران منجر شده، بلکه از دیدگاه هند نیز دسترسی ایمن و مستقیم به افغانستان، آسیای مرکزی و بازارهای شمالی را فراهم ساخته است. اهمیت این همکاری زمانی دوچندان میشود که بدانیم هند با استفاده از چابهار، از محدودیت جغرافیایی ناشی از تنشهای دیرینه با پاکستان عبور میکند. در کنار این مزایا، چالشهای قابل توجهی نیز وجود دارد. تحریمهای اقتصادی علیه ایران، ناپایداری در جذب سرمایه خارجی، و محدودیتهای ناشی از نقلوانتقال مالی بینالمللی، روند پیشرفت پروژهها را مختل کرده است. از سوی دیگر، حضور و سرمایهگذاری گسترده چین در بندر گوادر و طرح کریدور اقتصادی چین – پاکستان (CPEC) رقابت شدیدی را در حوزه بنادر اقیانوس هند ایجاد کرده است. همزمان، موانع ساختاری و اداری در داخل کشور همچون تعدد مراکز تصمیمگیری، نبود نظام جامع حکمرانی توسعه سواحل، و پیچیدگی فرآیندهای مجوزدهی، سرعت عملیات را کاهش دادهاند. در نهایت، بالفعلسازی این ظرفیتها مستلزم وجود راهبرد یکپارچه، بهبود محیط نهادی، و شکلگیری سازوکارهای پایدار همکاری با شرکای کلیدی همچون هند است. مسیر آینده همکاری باید بر پایه تنوعبخشی به پروژهها، ارتقای جذب سرمایه خارجی، و مدیریت چالشهای ژئوپلیتیکی طراحی شود تا سواحل مکران، از یک پروژه منطقهای صرف، به یک سکوی ملی برای جهش اقتصادی و دریامحور ایران بدل گردد. | ||
| کلیدواژهها | ||
| سواحل مکران؛ ژئوپلیتیک؛ همکاری بینالمللی | ||
| عنوان مقاله [English] | ||
| Studying the impact of Makran coastal development on Iran-India relations | ||
| نویسندگان [English] | ||
| Alireza Kalantari1؛ Hamidreza Mohammadi2؛ Rebaz Ghorbaninejad1؛ Mohammadhasan Nami3 | ||
| 1Department of Geography, Science and Research Branch, Islamic Azad University,Tehran,Iran | ||
| 2Department of Human Geography and resarch, Shahid Beheshti University, Tehran, Iran | ||
| 3Department of National Security, Farabi University of Science and Technology, Tehran, Iran | ||
| چکیده [English] | ||
| Introduction: The development of the Makran coast, as one of the Islamic Republic of Iran’s national megaprojects, has dimensions that extend far beyond a mere civil and economic plan, evolving into a decisive variable in regional geopolitical equations and Iran’s bilateral relations with emerging powers. Located on the coast of the Oman Sea and in proximity to major global shipping lanes, this region has historically served as a bridge between the Iranian plateau and the Indian Ocean. In the contemporary era, this position has gained heightened importance, becoming the focal point for maritime-oriented development programs. This research is formulated to explain and analyze the multifaceted impacts of this development on Iran-India relations. The central question is: How and through what mechanisms has the development of the Makran coast, with the strategic centrality of Chabahar Port, influenced the nature and level of economic, political, and security cooperation between Tehran and New Delhi in the 2019-2023 timeframe? Materials and Methods: This study employs a descriptive–analytical method with a qualitative approach. The descriptive-analytical method was chosen as it allows for the complex phenomenon of Makran’s development and its effects on bilateral relations to be first accurately described, and then its deeper layers to be dissected through the analysis of causal relationships and influential variables. The qualitative approach enables the researcher to move beyond quantitative data to analyze the discourses, political intentions, and strategic interests of the actors involved. Data collection was conducted entirely through documentary and library-based methods. The sources used encompass a wide range of official documents (such as bilateral agreements between Iran and India and performance reports from the Ministry of Roads and Urban Development), strategic reports from research centers and chambers of commerce, peer-reviewed academic articles indexed in reputable databases, and strategic analyses published by regional and international think tanks. The data analysis process was based on qualitative content analysis. The theoretical framework is predicated upon a synthesis of three complementary theories: 1) Critical Geopolitics, to analyze the discourses and spatial representations that transform Makran’s development into a tool for exercising power and influence; 2) Regional Connectivism Theory, to explain the economic logic behind the development of transport corridors and Chabahar’s role as a logistics hub; and 3) Soft Balancing Theory, to understand the security and strategic dimensions of Iran-India cooperation as an indirect response to the growing influence of China and Pakistan in the region. This combined theoretical framework facilitates a comprehensive, multi-dimensional analysis of the subject. Results and Discussion: The findings indicate that the Makran development, particularly Chabahar Port, has evolved into a “strategic anchor” in bilateral relations due to the convergence of geopolitical interests. From India’s perspective, the project is not only an alternative trade route to access Afghanistan and Central Asia but also an effective tool for balancing against China’s influence through the China-Pakistan Economic Corridor (CPEC) and Gwadar Port. For Iran, the project presents an opportunity to mitigate the effects of international sanctions, diversify its economy, and solidify its role as a regional connectivity hub. However, significant challenges persist; economic sanctions, instability in attracting foreign investment, intense competition from Gwadar Port, and internal structural and administrative obstacles have hindered the progress of the projects. Conclusion: It is concluded that the full strategic potential of the Makran coast requires adopting an integrated national strategy, an improved institutional environment for capital attraction, and the definition of sustainable cooperation mechanisms with key partners like India. The future path must focus on the smart management of geopolitical challenges and project diversification to transform Makran from a regional project into a national platform for Iran’s maritime-oriented economic leap | ||
| کلیدواژهها [English] | ||
| Makran Coast, Geopolitics, International Cooperation | ||
| مراجع | ||
|
Abbaspour, M., & Fadavi, R. (2023). A comparative analysis of Chabahar and Gwadar in the geopolitical developments of India and Iran. Southwest Asia Futures Studies Center. [In Persian]
Agnew, J. (1994). The territorial trap: The geographical assumptions of international relations theory. Review of International Political Economy, 1(1), 53-80.
Ahmad, R. (2021). Chabahar and Gwadar: Competition and collaboration in the Indian Ocean. Asian Affairs, 52(2), 87-104.
Bansal, A. (2021). India’s strategic stakes in Chabahar port. Strategic Analysis, 45(1), 97–112.
Brewster, D. (2022). Chabahar and Gwadar: Implications for regional competition. The Diplomat.
Chanda, N. (2019). The geopolitics of Chabahar: India, Iran, and regional connectivity. Asia Global Online Journal.
Dehghani Firoozabadi, S. J. (2019). Foreign policy of the Islamic Republic of Iran. SAMT Publications. [In Persian]
Farooq, S. (2022). US sanctions and the Iran-India cooperation over Chabahar port. International Journal of Maritime Affairs, 11(4), 49–57.
Ghorbani, S. (2022). Iran’s policies in Makran coast development and their impact on regional security. National Security Studies Quarterly, 20(2), 77–102. [In Persian]
Hafeznia, M. (2016). Principles and concepts of geopolitics. Papoli Publications. [In Persian]
Hosseini, A., & Sohrabi, M. (2023). Geopolitical analysis of Makran coast development and its regional implications. Strategic Studies Quarterly, 25(3), 91–120. [In Persian]
Iran–India Chamber of Commerce. (2023). Trade relations report and joint investment opportunities. Iran–India Chamber of Commerce. [In Persian]
Kamran, S., et al. (2020). Geopolitics of the Makran coasts and emerging transit potentials. Political Geography Research Quarterly, (22), 32–57. [In Persian]
Kamran, S., et al. (2022). Analysis of economic opportunities of Iran’s free zones in the Makran coasts. University of Tehran Press. [In Persian]
Kaplan, R. D. (2010). Monsoon: The Indian Ocean and the future of American power. Random House.
Koulaei, E., & Moradi, R. (2020). Connectivity and geo-economic competition in Eurasia: A case study of Chinese and Indian corridors. Geopolitics Quarterly, 16(58), 1–28. [In Persian]
Kumar, A. (2020). Geopolitics of ports: China, Pakistan and India in the Indian Ocean. Marine Policy, 119, 61–67.
Ministry of Ports, Shipping and Waterways, Government of India. (2023). Annual report on Chabahar port operations (2019-2023).
Ministry of Roads and Urban Development of the Islamic Republic of Iran. (2023). Performance report of the Chabahar–Milak corridor (2019–2023). [In Persian]
Ministry of Roads and Urban Development of the Islamic Republic of Iran, Ports and Maritime Affairs Department. (2024). Statistical report on trade and transit in the Makran coasts. [In Persian]
Mojtahedzadeh, P. (2013). New actors and the new great game in Central Asia and the Caucasus. Central Asia and Caucasus Studies Quarterly, (81), 1–24. [In Persian]
Mousavi, A. (2022). Economic-political implications of Makran development on Iran’s southern corridor network. Islamic Consultative Assembly Research Center. [In Persian]
Pant, H. V. (2020). India’s Afghan dilemma and the Chabahar port (ORF Occasional Paper No. 246). Observer Research Foundation.
Pape, R. A. (2005). Soft balancing against the United States. International Security, 30(1), 7-45.
Paul, T. V. (2004). Balance of power: Theory and practice in the 21st century. Stanford University Press.
Rashid, I. (2021). Security cooperation in the Makran coast: Prospects and challenges. Middle East Policy, 28(3), 29–41.
Rezaei, F. (2021). Opportunities and challenges of cargo transit through Chabahar Port. Transit Development Quarterly, (8), 45–68. [In Persian]
Scott, D. (2018). India’s “extended neighbourhood” concept: Power projection and a low-cost foreign policy. India Review, 17(4), 395-424.
Sharma, V. (2020). Makran coast and the Indian Ocean security. Journal of South Asian Studies, 38(2), 89-98.
Siddiqui, A. (2020). Geopolitics of the Chabahar port (ORF Occasional Paper). Observer Research Foundation.
Singh, A. (2021). Securing the maritime commons: India and Iran’s naval cooperation in the Indian ocean. Carnegie India.
Singh, P. (2022). India-Iran infrastructure collaborations: The Chabahar experience. Transport Geography Review, 14(1), 80-89.
Sobhani, M., & Alizadeh, P. (2020). Future outlook of Chabahar Port and its role in Iran–India relations. Geography and Planning Quarterly, 33(4), 115–135. [In Persian]
United Nations ESCAP. (2023). Trans-Asian railways and the role of Chabahar. ESCAP Transport Review.
Vakulchuk, R., Overland, I., & Scholten, D. (2020). Renewables in Iran: Political, economic, and environmental challenges. Energy Research & Social Science, 68, 101550. https://doi.org/10.1016/j.erss.2020.101550
Zhao, Y. (2023). The China-Pakistan Economic Corridor: Implications for Iran and India. Geopolitics Quarterly, 12(2), 63–7 | ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 151 |
||