تاریخ زهدنگاری در کوفه و قم: بازخوانی جریانهای نصگرای شیعه؛ سدههای دوم تا چهارم هجری | ||
| مطالعات میان رشته ای اخلاق | ||
| دوره 1، شماره 1، فروردین 1404، صفحه 169-192 اصل مقاله (1.52 M) | ||
| نوع مقاله: مقاله پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.48308/jiethics.2025.106272 | ||
| نویسندگان | ||
| عباس میرزایی* 1؛ علی بلوردی2 | ||
| 1گروه تاریخ و تمدن اسلامی، دانشکده الهیات و ادیان، دانشگاه شهیدبهشتی، ایران، تهران (نویسنده مسئول). | ||
| 2دانشجوی دکتری، رشته مدرسی معارف گرایش اخلاق اسلامی، دانشکده علوم اسلامی، دانشگاه قرآن و حدیث، تهران، ایران. | ||
| چکیده | ||
| این مقاله با هدف بررسی سنت زهدنگاری در تاریخ اخلاق روایی شیعه نگاشته شده است. زهدنگاری، بهعنوان یکی از شاخههای مطالعاتی در دانش اخلاق، میتواند زمینهساز تحلیلهای تازهای در شناخت سنت اخلاقی شیعه باشد. شناسایی جریانهای شکلدهنده تراث اخلاقی، مقدمهای ضروری برای تبیین جریانهای اخلاقی شیعه در سدههای نخستین است. در این پژوهش تلاش شده است تا ضمن بررسی گرایشهای فکری و جغرافیایی زهدنگاران شیعی، نشانههایی از جریانهای اخلاقی شیعه آشکار شود. محدثان شیعه در فاصله سدههای دوم تا چهارم هجری، آثاری در حوزه زهدنگاری پدید آوردهاند. پرسش اصلی این پژوهش آن است که زهدنگاری در این سدهها چه جایگاهی در تاریخ اخلاق روایی شیعه داشته است؟ فرضیه مقاله بر آن است که نمیتوان الگوی ثابتی در گرایش محدثان شیعی به تدوین مجامع حدیثی با محوریت زهد ارائه کرد، بلکه این جریان باید در یک روند تاریخی و در قالب گرایشهای علمی محدثان نصگرا در دو مدرسه کوفه و قم بررسی شود. یافتههای پژوهش نشان میدهد که زهدنگاری در سنت شیعه ریشه در نگاشتههای عالمان تفسیری (سده دوم)، عالمان فقهی (سده سوم) و محدثان (سده چهارم) دارد و در هر دو مدرسه کوفه و قم استمرار یافته است. | ||
| کلیدواژهها | ||
| تاریخ حدیث؛ اخلاقنگاری؛ مدرسه کوفه؛ مدرسه قم؛ زهدنگاری | ||
| عنوان مقاله [English] | ||
| The History of Ascetic Biography in Kufa and Qom: A Reassessment of Text-Centered Shiʿi Currents; 2nd to 4th Centuries AH | ||
| نویسندگان [English] | ||
| Abbas mierzaee1؛ ali balvardi2 | ||
| 1Department of Islamic history and civilization, FacultyTheology and Religious Studies, Shahid Beheshti University, Tehran, Iran (Corresponding Author). | ||
| 2PhD student Islamic Studies major Islamic Ethics orientation, Faculty of Islamic Sciences, University of Quran and Hadith, Tehran, Iran. | ||
| چکیده [English] | ||
| Introduction: The history of ethical writing in Shiʿism, despite the loss of many early works, remains accessible through bibliographical sources such as al-Najāshī’s Fihrist and al-Ṭūsī’s Fihrist. These catalogues reveal intellectual currents and writing traditions in the early Islamic centuries. While much scholarly attention has been devoted to theology and ḥadīth in the major Shiʿi centers of Kufa and Qom, the ethical dimension of these schools has received comparatively little attention. This study addresses this gap by focusing on zuhd-writing (ascetic literature) as a representative case of early Shiʿi ethical thought. It examines the development of zuhd-writing between the 2nd and 4th centuries AH in the Kufan and Qom schools. The centrality of zuhd in early Shiʿi ethics is evident, as it functioned not merely as an individual practice but as a socio-intellectual current countering worldliness, with strong roots in the teachings of the Imams. Zuhd also provides a practical lens for assessing the intellectual orientations of Shiʿi scholars in law, exegesis, and ḥadīth, and offers a comparative framework for distinguishing Shiʿi ethics from Sufi currents. The study hypothesizes that jurists and exegetes in Kufa (2nd century AH), jurists in Qom (3rd century AH), and ḥadīth scholars in the 4th century AH played decisive roles in shaping Shiʿi ascetic literature. Beyond illuminating scholarly orientations, these texts provide valuable insights into the social values and lifestyles of early Shiʿi communities and contribute to reviving the Shiʿi ethical heritage. Methodologically, the study employs a historical-analytical approach, drawing primarily on biographical and bibliographical sources—particularly al-Najāshī’s Fihrist. Given that nearly all ascetic works of this period have been lost, the analysis relies on preserved titles, authorial attributions, and contextual evidence to reconstruct the intellectual profile of the authors. Findings: The research shows that Shiʿi ascetic literature evolved across three main stages. In Kufa during the 2nd century AH, it was closely linked to the writings of exegetes and jurists. In the 3rd century, the tradition continued in Qom through the works of jurists, with al-Ḥusayn b. Saʿīd al-Ahwāzī’s Kitāb al-Zuhd as a prominent surviving example. By the 4th century, ascetic writing in Qom underwent a significant shift from the mere compilation of moral traditions to practical sīra-writing, presenting models of asceticism rooted in the lives of the Prophet (ṣ) and the Imams (ʿa), with the works of al-Shaykh al-Ṣadūq serving as prime examples. This transformation was shaped by broader historical factors, including the end of the Imams’ direct presence, the spread of Sufism, and parallel developments in Sunnī ascetic traditions. Discussion: The findings demonstrate that ascetic literature in the 2nd–4th centuries AH was not marginal but integral to the scholarly and ethical heritage of Imāmī Shiʿism. Comparative analysis of the Kufan and Qom schools shows that, despite their differing intellectual orientations, both recognized zuhd as a central axis of ethical writing. This underscores the role of asceticism in structuring the semantic network of Shiʿi ethics, revealing that early Shiʿi moral thought was embedded in broader social contexts and reactions to worldliness. The transition from theoretical and narrative zuhd in Kufa and Qom to practical sīra-writing in the 4th century reflects a shift toward providing concrete ethical models for the community, likely influenced by the closure of the Imams’ era and the growth of Sufi and Sunnī trends. The originality of this study lies in situating Shiʿi ascetic writing within the framework of intellectual currents and scholarly schools, whereas previous studies have treated zuhd largely in general Islamic or theological contexts. Thus, this research makes a significant contribution to filling the gap in the historiography of Shiʿi ethics and opens pathways for further studies on the later development of ascetic and ethical traditions. | ||
| کلیدواژهها [English] | ||
| history of hadith, ethics, Kufa School, Qom School, writing on asceticism | ||
| مراجع | ||
|
آقابزرگ تهرانی، محمدمحسن، خرسان، محمدمهدی، و بغدادی، اسماعیل. (1955م). هدیة العارفین، اسماء المؤلفین و آثار المصنفین. 2 ج. بیروت- لبنان: دار إحیاء التراث العربی.
ابن ابی حاتم رازی، عبدالرحمن بن محمد. (1271ق). الجرح و التعدیل. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
ابن بابویه، محمد بن علی. (1390). من لا یحضره الفقیه. تهران: دارالکتاب الاسلامی.
ابن بابویه، محمد بن علی، و ذهنی تهرانی، محمد جواد. (1380). علل الشرایع. 2 ج. قم: مؤمنین.
ابن بابویه، محمد بن علی، و کمرهای، محمدباقر. (1377). خصال شیخ صدوق. 2 ج. تهران: کتابچی.
ابن حبان، محمد بن حبان. (1393ق). الثقات. بیروت هند: مؤسسة الکتب الثقافیة مطبعة مجلس.
ابن حجر عسقلانی، احمد بن علی. (1325). تهذیب التهذیب. بیروت: دارالصار.
ابن سعد بغدادی، محمد بن سعد. (1410ق). الطبقات الکبری. بیروت: انتشارات دارالکتب العلمیه.
ابن شهرآشوب. (بیتا). مناقب آل ابی طالب. قم: انتشارات هاشم رسولی محلاتی.
ابن قتیبه، عبدالله بن مسلم، و طویل، یوسف علی. (1998ق). عیون الأخبار. 4 ج. بیروت: دار الکتب العلمیة.
ابواسحاق احمد بن محمد ثعلبی نیشابوری. (1422ق). الکشف والبیان المعروف به تفسیر الثعلبى. بیروت- لبنان: دار إحیاء التراث العربی.
ابوالحسن، محمد بن علی اردبیلی. (1403ق). جامع الرواة. بیروت: دارالاضوا.
ابوالقاسم خوئی. (1372). معجم رجال الحدیث و تفصیل طبقات الرواة. 24 ج. قم: ایران.
ابوالقاسم خوئی. (1409ق). معجم رجال الحدیث. قم: مرکز نشر الثقافة الاسلامیة فی العالم.
احمد بن محمد برقی. (1423ق). رجال البرقی. قم: موسسه امام صادق.
اقوام کرباسی، اکبر. (1391). مدرسه کلامی کوفه. مجله نقد و نظر، سال 17، شماره 281، ص 38-65.
اهوازی، حسینبن سعید. (1388). الزهد. قم: توحیدانتشارات علویان.
ثعلبی، احمدبن محمد (1142ق). الکشف والبیان المعروف تفسیرالثعلبی. بیروت: چاپ علی عاشور.
حر عاملی، محمد بن حسن بن علی. (1414ق). وسائل الشیعة. قم: آل بیت.
حسینی، محمد بن علی. (1418). التذکرة بمعرفة رجال الکتب العشرة. مصر: مکتبة الخانجی.
حلی، حسن بن داوود. (1392ق). کتاب الرجال. نجف: مطبعة الحیدریة.
حلی، حسن بن یوسف. (1402ق). رجال العلامة الحلی. تهران: انتشارات شریف رضی.
حلی، حسن بن یوسف، و قیومی اصفهانی، جواد. (1417ق). خلاصة الأقوال فی معرفة الرجال. 1 ج. [بیجا]: نشر الفقاهة.
داودی، محمدبن علی. (بیتا). طبقات المفسرین. بیروت: دار الکتب العلمیة.
زرکلی، خیرالدین. (1980م). الاعلام. بیروت: دارالعلم للملایین.
سبحانی، جعفر. (1376). موسوعة طبقات الفقهاء. قم: موسسه امام صادق.
شیخ مفید، محمد بن محمد بن نعمان. (1364). امالی مفید. مشهد: آستان قدس رضوی.
طالقانی، سیدحسن. (1391). جستارهایی در مدرسه کلامی قم. قم: انتشارات دارالحدیث.
طوسی، محمد بن حسن. (1364). تهذیب الاحکام. تهران: دارالکتاب الاسلامی.
طوسی، محمد بن حسن. (1369). مصباح المتهجد. بیروت: موسسه فقه الشیعه.
طوسی، محمد بن حسن. (1373). رجال الطوسی. قم: انتشارات موسسه النشر الاسلامی.
طوسی، محمد بن حسن. (1404ق). اختیار معرفه الرجال. قم: انتشارات موسسه آل البیت لإحیاء التراث.
طوسی، محمد بن حسن. (1420ق). فهرست کتب الشیعة و اصولهم و اسماء المصنفین و اصحاب الاصول. قم: انتشارات عبدالعزیز طباطبائی.
طوسی، محمد بن حسن. (بیتا). الاستبصار. قم: بیتا دارالکتب الاسلامیه.
عابدی، احمد. (1384ش). مکتب کلامی قم. قم: انتشارات زائر.
عقیلی مکی، (1404ق). کتاب الضعفاء الکبیر. قم: انتشارات سفر ا.
قمی مشهدی، میرزا محمد. (1381). تفسیر کنز الدقائق بَحرُ الغَرائِب. قم: دار الغدیر.
کحاله، ابراهیم عمر رضا. (1376). معجم المؤلفین. بیجا: دار إحیاء التراث.
کشی، محمد بن عمر. (1382 [الف]). اختیار معرفه الرجال المعروف به رجال الکشی. قم: موسسه آل البیت.
کشی، محمد بن عمر. (1382 [ب]). رجال الکشی. قم: موسسه آل البیت.
مجلسی، محمد باقر. (1315ق). بحار الأنوار. قم: دارالکتب الاسلامیه.
مزی، یوسف بن عبدالرحمن. (1400ق). تهذیب الکمال فی اسماً الرجال. بیروت: انتشارات موسسه الرساله.
نعیم آبادی، حسین. (1398). بررسی تاریخی جریانهای فکری اثرگذار بر باورهای کلامی امامیه از اوج مدرسه کلامی کوفه از ابتدای قرن دوم هجری تا افول آن در نیمه اول قرن سوم هجری. مجله پژوهشی تاریخ اسلام، سال 20، شماره 79، پاییز، ص 35-55. https://hiq.bou.ac.ir/article _68459.html | ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 265 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 94 |
||