تحلیل مضامین سیاسی کتب درسی فرقه دموکرات آذربایجان (1324-1325): مبتنی بر نظریه هژمونی گرامشی | ||
| رهیافتهای سیاسی و بین المللی | ||
| مقاله 5، دوره 17، شماره 3 - شماره پیاپی 83، مهر 1404، صفحه 95-116 اصل مقاله (556.5 K) | ||
| نوع مقاله: علمی - پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.48308/piaj.2025.239536.1676 | ||
| نویسنده | ||
| رامین مددلو* | ||
| استادیار گروه علوم سیاسی، دانشکده معارف اسلامی و علوم سیاسی، دانشگاه امام صادق علیه السلام، تهران، ایران. | ||
| چکیده | ||
| چکیده مبسوط مقدمه و اهداف: دوره یکساله حکومت فرقه دموکرات آذربایجان (۱۳۲۴-۱۳۲۵) به رهبری پیشهوری، مقطعی مهم در تاریخ معاصر ایران است که با تلاش برای ایجاد ساختارهای سیاسی و فرهنگی متمایز از جمله تدوین کتب درسی به زبان آذربایجانی همراه بود. علیرغم اهمیت نظام آموزشی این دوره، تحلیل نظاممند محتوای سیاسی و ایدئولوژیک کتب درسی آن کمتر مورد توجه قرار گرفته است. این پژوهش با هدف واکاوی چگونگی بازنمایی مفاهیم و دیدگاههای سیاسی حکومت فرقه در متون آموزشی رسمی آن دوره انجام شده است. پرسش اصلی پژوهش این است که کتب درسی فرقه دموکرات چگونه در راستای جامعهپذیری سیاسی و تثبیت ایدئولوژی حاکم، به ساخت هویت، معرفی نظم سیاسی مطلوب و بیاعتبارسازی نظم پیشین میپرداختند؟ روش: این پژوهش با بهرهگیری از چارچوب نظریه هژمونی آنتونیو گرامشی و مفاهیم مرتبط آن مانند انقلاب منفعل و روشنفکران ارگانیک به تحلیل موضوع پرداخته است. نظریه هژمونی بر نقش نهادهای جامعه مدنی، بهویژه آموزش در کسب رضایت و مشروعیت برای قدرت حاکم تأکید دارد. روش تحقیق، تحلیل مضمون کیفی است که بر روی متن شش جلد کتاب درسی دوره ابتدایی (کلاسهای اول تا ششم) حکومت فرقه دموکرات اعمال گردید. دادهها با استفاده از فرایند شش مرحلهای و سه سطحی (کدگذاری آزاد، محوری و گزینشی) تحلیل شدند که منجر به شناسایی مضامین پایه، سازماندهنده و در نهایت، مضمون فراگیر پژوهش شد. یافتهها: تحلیل مضامین نشان میدهد که کتب درسی فرقه دموکرات به عنوان ابزاری کلیدی در یک پروژه هژمونیک عمل میکردند. شش مضمون سازماندهنده اصلی شناسایی شد: ۱) ساخت هویت متمایز آذربایجان بر دو پایه زبان و تاریخ: این کتب با تأکید فراوان بر زبان آذربایجانی و بازخوانی تاریخ با محوریت قهرمانان و روایتهای محلی، هویتی مستقل و متمایز از هویت ایرانی مسلط را مهندسی میکردند. ۲) تثبیت جایگاه مردمی فرقه دموکرات و نهادهای آن: فرقه به عنوان نماینده حقیقی آرمانهای مردم آذربایجان و تداوم مبارزات تاریخی (مانند مشروطه) معرفی میشد و نهادهای آن (مانند مجلس ملی) نماد حاکمیت مردم قلمداد میگردید. ۳) بیاعتبارسازی نظم پیشین (دین و سلطنت): نهاد سلطنت و روحانیت به عنوان نمادهای استبداد، کهنهپرستی و عامل عقبماندگی مورد نقد و تخریب قرار میگرفتند تا زمینه برای پذیرش نظم جدید فراهم شود. ۴) ترویج آرمانهای سوسیالیسم انقلابی: مفاهیم و واژگان چپگرایانه (خلق، زحمتکش، مبارزه طبقاتی، نقد بورژوازی) به وفور استفاده میشد و روحیه انقلابی و ارزشهای سوسیالیستی ستایش میگردید. ۵) ترسیم آذربایجان شوروی بهمثابه الگو و شوروی بهمثابه آرمانشهر: جمهوری سوسیالیستی آذربایجان و اتحاد شوروی به عنوان نمونههای پیشرفت، عدالت و الگوی مطلوب برای آینده آذربایجان ایران به تصویر کشیده میشدند. ۶) ترسیم تصویر متمایز از ایران: رابطه با ایران در هالهای از ابهام و تمایز ترسیم میشد؛ ضمن اشاره به ایران به عنوان واحد جغرافیایی، هویت آذربایجانی به عنوان وطن اصلی برجسته و گاه تقابل میان آذربایجان آزادیخواه و تهران مستبد مطرح میگردید. مضمون فراگیر مستخرج از این یافتهها «مهندسی هویت متمایز و سوسیالیستی آذربایجان: استقرار هژمونی فرقه دموکرات در تقابل با ایران سنتی» بود که نشاندهنده تلاش سیستماتیک برای ساخت هویتی جدید، با جهتگیری سوسیالیستی و در تضاد با هویت و نظم ایرانی مسلط است. نتیجهگیری: یافتههای پژوهش، منطبق با نظریه گرامشی نشان میدهند که فرقه دموکرات از نظام آموزشی و کتب درسی به عنوان ابزار اصلی در یک انقلاب منفعل برای کسب هژمونی فرهنگی و سیاسی بهره برد. روشنفکران ارگانیک فرقه در تدوین این متون نقش کلیدی داشتند. این پروژه هژمونیک با وجود تلاش برای مهندسی هویت و کسب رضایت، به دلیل فقدان پایگاه اجتماعی مستقل و وابستگی به شوروی ناتوان از ایجاد اجماع فراگیر بود و نهایتاً با شکست مواجه شد. | ||
| کلیدواژهها | ||
| واژگان کلیدی: فرقه دموکرات پیشهوری؛ نظریه هژمونی؛ تحلیل مضمون؛ ایران؛ شوروی؛ آذربایجان | ||
| عنوان مقاله [English] | ||
| Analysis of political themes in the textbooks of the Azerbaijan Democratic Party (1945-1946): Based on Gramsci's theory of hegemony | ||
| نویسندگان [English] | ||
| ramin madadlou | ||
| Assistant Professor of Political Science, Department of Iranian Issues and Islamic Revolution Studies, Faculty of Islamic Studies and Political Science, Imam Sadiq University, Tehran, Iran. | ||
| چکیده [English] | ||
| Introduction: The one-year rule of the Azerbaijan Democrat Party (ADP) in Iran (1945–1946) represents a critical juncture characterized by significant cultural initiatives, most notably the introduction of new Azerbaijani-language textbooks aimed at fostering a distinct regional identity. Despite the acknowledged importance of this educational campaign, the political and ideological content embedded within these textbooks has remained largely under-analyzed. This study seeks to address this gap by examining how the ADP government strategically articulated and disseminated its political perspectives through these official educational materials. The central research question explores the extent to which these textbooks functioned as instruments of political socialization and ideological consolidation, with particular attention to their role in constructing identity, legitimizing a preferred political order, and systematically discrediting the pre-existing Iranian socio-political system. Methods: This research is situated within Antonio Gramsci’s theory of hegemony, employing concepts such as passive revolution and organic intellectuals as analytical tools. Gramsci’s framework emphasizes the pivotal role of civil society institutions—especially education—in cultivating consent and establishing legitimacy for ruling powers. The methodological approach adopted here is qualitative thematic analysis, applied rigorously to the content of six elementary school textbooks (Vətən Dili) published by the ADP government in 1946. The data were subjected to a multi-stage coding process (open, axial, and selective coding), with the aim of identifying recurring patterns and extracting basic, organizing, and ultimately overarching themes present in the texts. Results and Discussion: The thematic analysis revealed that the ADP textbooks operated as central instruments within a deliberate hegemonic project. Six principal organizing themes emerged from the analysis: 1) A distinct Azerbaijani identity was systematically constructed, with strong emphasis on the Azerbaijani language and the selective reinterpretation of history around local figures and narratives that underscored Azerbaijan’s cultural and historical separateness from the dominant Persian-centric Iranian identity. 2) The ADP and its institutions were actively legitimized as the authentic voice of the people and the rightful heirs to historical struggles for autonomy. 3) The pre-existing order—particularly the monarchy and the clergy—was systematically discredited as a source of tyranny and backwardness, thereby reinforcing the justification for the new regime. 4) Revolutionary socialist ideals and leftist terminology were pervasive throughout the texts, celebrating class consciousness, solidarity, and revolutionary action. 5) Soviet Azerbaijan and the USSR were consistently idealized as models of progress, justice, and socialist achievement, offering a blueprint for Azerbaijan’s future. 6) Iran was depicted in an ambiguous manner, with Azerbaijan frequently portrayed as the true “homeland” in contrast to an often antagonistic and oppressive “Tehran.” The overarching theme unifying these findings can be summarized as: “Engineering a Distinct Socialist Azerbaijani Identity: Establishing the Hegemony of the Democratic Party in Opposition to Traditional Iran.” This theme highlights the methodical attempt to construct a new, socialist-aligned Azerbaijani identity, one fundamentally distinct from and in opposition to the established Iranian identity and socio-political order. Conclusions: Viewed through a Gramscian lens, the findings underscore the ADP’s strategic deployment of education and textbooks as core instruments of a passive revolution—an attempt to transform society from above in order to secure cultural and political hegemony. The party’s organic intellectuals played a decisive role in shaping and disseminating this narrative. Despite these sophisticated efforts to engineer identity and manufacture consent, the hegemonic project ultimately collapsed. Its failure stemmed primarily from the absence of a deeply rooted and independent social base within Azerbaijan, coupled with the regime’s critical dependence on external Soviet support. This reliance undermined its ability to secure broad and sustainable popular consensus, leaving the project vulnerable and short-lived. | ||
| کلیدواژهها [English] | ||
| Keywords: Azerbaijan Democrat Party, Hegemony Theory, Thematic Analysis, Iran, Soviet Union, Azerbaijan | ||
| مراجع | ||
|
منابع
https://cheshmandaz.org2023/12/06/
References
| ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 1,853 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 944 |
||