نوستالژی علیه مدرنیته: همافزایی گفتمان فردید با جریان روستاگرایی در ایران دهه 40 و 50 | ||
| رهیافتهای سیاسی و بین المللی | ||
| مقاله 1، دوره 17، شماره 3 - شماره پیاپی 83، مهر 1404، صفحه 1-24 اصل مقاله (586.21 K) | ||
| نوع مقاله: علمی - پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.48308/piaj.2025.239592.1678 | ||
| نویسندگان | ||
| محمدرضا صالحی وثیق* 1؛ سید مهدی ساداتی نژاد2 | ||
| 1دانشجوی دکتری گروه علوم سیاسی، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه تهران، تهران، ایران. | ||
| 2استادیار گروه علوم سیاسی، دانشکده حقوق و علوم سیاسی،دانشگاه تهران، تهران، ایران. | ||
| چکیده | ||
| مقدمه و اهداف: مدرنیته در بستر فرهنگی ایران پدیدهای است که فهم عمیق آن مستلزم رویکردی چندجانبه و میانرشتهای است. دهههای 40 و 50 شمسی برههای حساس در تاریخ معاصر ایران محسوب میشود که طی آن، پروژه مدرنیزاسیون پهلوی با شتابی بیسابقه، ساختارهای اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی سنتی را دگرگون ساخت. در این دوران، دو جریان فکری-فرهنگی متمایز اما مرتبط پدیدار گشتند: نخست، گفتمان انتقادی فردید با نگاهی فلسفی به غربزدگی، و دوم، جریان روستاگرایی نوستالژیک که در هنر، ادبیات و سینما تجلی یافت. سؤال اصلی پژوهش این است که چگونه این دو گفتمان متفاوت اما همسو در کنش متقابل با یکدیگر، خوانشی انتقادی از مدرنیته در فضای فرهنگی ایران ارائه دادند؟ فرضیه اصلی نیز چنین است: نوستالژی روستایی و نقد فلسفی مدرنیته در تعامل با یکدیگر، راهبردی برای مقاومت فرهنگی و بازتعریف هویت اجتماعی فراهم آوردند. روشها: این پژوهش با رویکردی بینارشتهای، از چارچوب نظری مارشال برمن در «تجربه مدرنیته» و مفهوم «مدرنیته شبانی» ریموند ویلیامز بهره گرفته و با تلفیق تحلیل گفتمان انتقادی و مطالعات فرهنگی، به خوانش بینامتنی محصولات فرهنگی دهههای ۴۰ و ۵۰ پرداخته است. دادههای پژوهش شامل چهار حوزه اصلی است: ادبیات (آثار آلاحمد، ساعدی، دولتآبادی و درویشیان)، سینما (فیلمهای موج نو)، موسیقی (ترانههای داریوش، مهراد و ابی) و شعر (سرودههای شاملو، کسرایی، فروغ و بهبهانی). در تحلیل، از روش تحلیل متون و تکنیک نمونهکاوی آثار استفاده شده است. یافتهها: نتایج نشان میدهد محصولات فرهنگی مورد مطالعه، فراتر از کارکرد زیباشناختی، بهعنوان میانجی میان نظریه انتقادی نخبگان و تجربه زیسته مردم عمل کردهاند. این آثار مفاهیم انتزاعی فلسفه فردیدی را به زبانی ملموس ترجمه کرده و «فضای بینامتنی مقاومت» را شکل دادهاند. برخلاف مدل ویلیامز، در ایران، روستا به استعارهای برای مقاومت و اصالت بدل شد. یافتهها آشکار ساخت که یک «شبکه معنایی منسجم» در فرهنگ این دوره شکل گرفت که مؤلفههای «وفاداری»، «جوانمردی» و «ازخودگذشتگی» را در برابر ارزشهای مدرن برجسته میکرد. تحلیل قهرمانان نشان میدهد که در ایران، این شخصیتها نه میانجی، بلکه نمایندگان مقاومت در برابر استحاله هویتی بودند. مخاطب ایرانی در مواجهه با محصولات فرهنگی این دوره، با منظومهای واحد روبرو میشد که پیامی مشابه منتقل میکرد: مدرنیته تحمیلی به بحران هویت انجامیده است. نتیجهگیری: پژوهش نشان میدهد تلاقی گفتمان فردیدی با روستاگرایی، ضرورتی درونی داشت. اندیشه فردیدی، بستر نظری را برای روستاگرایی فراهم آورد و روستاگرایی، با تجسم این نقد در قالبهای هنری، به گفتمان فردیدی عمق اجتماعی بخشید. این همافزایی در دو سطح قابل تبیین است: در سطح معرفتشناختی، این جریان به «بومیسازی انتقادی» مدرنیته پرداخت و در سطح هستیشناختی، با احیای «امر قدسی» در قالب نوستالژی روستایی، به شکاف میان «دازاین ایرانی» و جهان مدرن پاسخ داد. آنچه این جریان را اثرگذار ساخت، توانایی آن در «ترجمان احساس جمعی» بود - تواناییای که با خلق زبانی چندلایه و قابل فهم برای عموم حاصل شد. این زبان مشترک، زمینهساز کنشی سیاسی شد که در انقلاب اسلامی تجلی یافت - انقلابی که میتواند استعارهای از تقابل «نوستالژی مقاومت» با «تجربۀ مدرنیته» باشد. این پژوهش، وارثان این میراث فکری را به تأمل در این پرسش فرامیخواند: آیا نوستالژی بهتنهایی میتواند نقشه راه آینده باشد؟ | ||
| کلیدواژهها | ||
| نوستالژی؛ گفتمان فردید؛ روستاگرایی؛ ضدمدرنیسم؛ هویت بومی | ||
| عنوان مقاله [English] | ||
| Nostalgia Against Modernity: The Synergy Between Fardid's Discourse and the Rural-Oriented Movement in Iran During the 1960s and 1970s | ||
| نویسندگان [English] | ||
| Mohammadreza Salehi Vasigh1؛ Seyed Mahdi SadatiNejad2 | ||
| 1PhD Candidate in Political Science, Faculty of Law and Political Science, University of Tehran, Tehran, Iran | ||
| 2Assistant Professor of Political Science, University of Tehran, Faculty of Law and Political Science, Tehran, | ||
| چکیده [English] | ||
| Introduction: Modernity in the Iranian cultural context is a phenomenon that requires a multifaceted and interdisciplinary approach for its profound understanding. The 1960s and 1970s (40s and 50s in the Iranian solar calendar) represent a critical period in contemporary Iranian history, during which the Pahlavi modernization project, with unprecedented rapidity, transformed traditional social, economic, and cultural structures. During this era, two distinct yet interconnected intellectual-cultural movements emerged: first, Fardid's critical discourse with a philosophical approach to Westoxification (Gharbzadegi), and second, the nostalgic rural movement that manifested in art, literature, and cinema. The main research question is: how did these two different yet aligned discourses, through their interaction, present a critical reading of modernity in Iran's cultural sphere? The central hypothesis posits that rural nostalgia and philosophical critique of modernity, in interaction with each other, provided a strategy for cultural resistance and redefinition of social identity. Methods: Employing an interdisciplinary approach, this research utilizes Marshall Berman's theoretical framework on "the experience of modernity" and Raymond Williams' concept of "pastoral modernity." Through a combination of critical discourse analysis and cultural studies, it conducts an intertextual reading of cultural products from the 1960s and 1970s. The research data encompasses four main areas: literature (works by Al-Ahmad, Saedi, Dowlatabadi, and Darvishian), cinema (Iranian New Wave films), music (songs by Dariush, Mehrad, and Ebi), and poetry (works by Shamloo, Kasraei, Farrokhzad, and Behbahani). In the analysis, the method of textual analysis and the technique of case study examination of works have been employed Results and Discussion: Results demonstrate that the cultural products studied functioned beyond mere aesthetic purposes, serving as mediators between elite critical theory and people's lived experiences. These works translated abstract concepts from Fardid's philosophy into tangible language, creating an "intertextual space of resistance." Unlike Williams' model, in Iran, the rural became a metaphor for resistance and authenticity. The findings revealed the formation of a "coherent semantic network" in the culture of this period that highlighted values of "loyalty," "chivalry," and "self-sacrifice" against modern values. Analysis of heroic figures shows that in Iran, these characters represented resistance against identity dissolution rather than serving as mediators. When encountering cultural products of this period, Iranian audiences faced a unified paradigm conveying a similar message: imposed modernity had led to an identity crisis. Conclusion: The research demonstrates that the convergence of Fardid's discourse with rural nostalgia had an internal necessity. Fardid's thought provided the theoretical foundation for rural nostalgia, while rural nostalgia, by embodying this critique in artistic forms, gave social depth to Fardid's discourse. This synergy can be explained on two levels: epistemologically, this movement engaged in "critical indigenization" of modernity; ontologically, by reviving "the sacred" through rural nostalgia, it addressed the gap between "Iranian Dasein" and the modern world. What made this movement influential was its ability to "translate collective sentiment"—an ability achieved through creating a multilayered language accessible to the general public. This shared language laid the groundwork for political action that manifested in the Islamic Revolution—a revolution that can be understood as a metaphor for the confrontation between "resistance nostalgia" and "the experience of modernity." This research invites heirs of this intellectual legacy to reflect on a crucial question: Can nostalgia alone serve as a roadmap for the future? | ||
| کلیدواژهها [English] | ||
| Nostalgia, Fardid', s discourse, Ruralism, Anti-modernism, Indigenous identity | ||
| مراجع | ||
|
‒ برمن، مارشال (1379)، تجربه مدرنیته: هرآنچه سخت و استوار است دود میشود و به هوا میرود، ترجمه مراد فرهادپور، تهران: انتشارات طرح نو. ‒ بروجردی، مهرزاد (1387)، روشنفکران ایرانی و غرب. ترجمه جمشید شیرزادی، تهران: انتشارات فرزان. ‒ بهبهانی، سیمین (١٣٩١)، مجموعه اشعار. تهران: نگاه. ‒ جلال. آلاحمد (1382)، نفرین زمین، کتابخانه الکترونیکی: پارس بود. ‒ حسینی زاده، محمدعلی (1386)، اسلام سیاسی در ایران، قم: انتشارات دانشگاه مفید. ‒ حسینی کیاکجوری، سید محسن؛ اسلامی، سعید؛ سلیمانی، فاطمه (1401)، ارزیابی جریان بومیگرایی روشنفکری در سنت اوریانتانیسم و تأثیر آن بر وضعیت مدرنیته ایران، ماهنامه جامعه شناسی سیاسی ایران، شماره 27، ص 4117-4105. ‒ درویشیان، علیاشرف (1358)، آبشوران (دوازده قصه پیوسته). چاپ هفتم، تهران: انتشارات یار محمد. ‒ دکاندار، محمد، رادفر، مجید، ملک پور، علی (1401)، تأثیر آرا احمد فردید بر گفتمان غربزدگی و بازگشت به خویشتن. ماهنامه جامعه شناسی سیاسی ایران، دوره 5، شماره 10، 963-950. ‒ رضایی، محمد؛ آقاجانزاده، هادی (1396)، مسئله غرب، ایده فرهنگ و زندگی روزمره در ایران بعد انقلاب، ایران نامگ، شماره سوم، پاییز، صفحات 70-43. ‒ ساعدی. غلامحسین (1349)، عزاداران بیل، چاپ سوم، تهران: انتشارات نگاه. ‒ عبدالله، عبدالمطلب (1398)، «نمادهای سیاسی در شعر نو در عصر پهلوی تا انقلاب اسلامی»، دوفصلنامه علمی بلاغت کاربردی و نقد بلاغی، سال 4، شماره 2، پاییز و زمستان، ص 178-163. ‒ عمید، محمدجواد (1380)، کشاورزی، فقر و اصلاحات ارضی در ایران. ترجمه رامین امینینژاد، تهران: نشر نی. ‒ فرخزاد، فروغ (١٣٥٣)، تولدی دیگر. چاپ یازدهم. تهران: مروارید. ‒ فردید، سید احمد (1374)، سقوط هدایت در چاله هرز ادبیات فرانسه. روزنامه شرق، زمستان. ‒ میرسپاسی، علی (1387)، روشنفکران ایرانی: امید اجتماعی و یأس فلسفی. ترجمه عباس مخبر، تهران: توسعه آیه. ‒ نبوی، نگین (1388)، روشنفکران و دولت در ایران. ترجمه حسن فشارکی، چاپ سوم، تهران: انتشارات شیرازه. References ‒ Abdullah, Abdul-Mottaleb. (2019), "Political Symbols in New Poetry from the Pahlavi Era to the Islamic Revolution." Applied Rhetoric and Rhetorical Criticism Scientific Bi-quarterly, Year 4, No. 2, Autumn and Winter, pp. 163-178. (in Persian) ‒ Amid, Mohammad Javad. (2001), Agriculture, Poverty and Land Reform in Iran. Translated by Ramin Amininezhad, Tehran: Ney Publications. (in Persian) ‒ Behbahani, Simin. (2012), Complete Poems. Tehran: Negah. (in Persian) ‒ Berman, Marshall. (2000), All That Is Solid Melts into Air: The Experience of Modernity. Translated by Morad Farhadpour, Tehran: Tarh-e No Publications. (in Persian) ‒ Boroujerdi, Mehrzad. (2008), Iranian Intellectuals and the West. Translated by Jamshid Shirzadi, Tehran: Farzan Publications. (in Persian) ‒ Bostani, Ahmad and Rasoul Namazi. “The Place of Ibn ʿArabi in the Theo- logico-Political Thought of Ahmad Fardid.” Religiographies, vol. 3, no. 2 (2024): 46–63. https://doi.org/10.69125/ Religio.2024.v3.n2.46-63. ‒ Darvishian, Ali-Ashraf. (1979), Abshoran (Twelve Connected Stories). 7th edition, Tehran: Yar Mohammad Publications. (in Persian) ‒ Dokandar, Mohammad; Radfar, Majid; Malekpour, Ali. (2022), The Impact of Ahmad Fardid's Views on the Discourse of Westoxification and Return to Self. Iranian Political Sociology Monthly, Vol. 5, No. 10, pp. 950-963. (in Persian) ‒ Fardid, Seyed Ahmad. (1995), Hedayat's Fall into the Pit of French Literature. Shargh Newspaper, Winter. (in Persian) ‒ Farrokhzad, Forugh. (1974), Another Birth. 11th edition, Tehran: Morvarid. (in Persian) ‒ Hosseini Kiakojoori, Seyed Mohsen; Eslami, Saeed; Soleimani, Fateme. (2022), Evaluation of the Intellectual Nativism Movement in the Tradition of Orientalism and Its Impact on the Status of Modernity in Iran. Iranian Political Sociology Monthly, No. 27, pp. 4105-4117. (in Persian) ‒ Hosseini-zadeh, Mohammad Ali. (2007), Political Islam in Iran. Qom: Mofid University Publications. (in Persian) ‒ Jalal, Al-e Ahmad. (2003), Curse of the Land. Electronic Library: Pars Bud. (in Persian) ‒ Mirsepassi, Ali (2017), Transnationalism in Iranian Political Thought: The Life and Times of Ahmad Fardid, Cambridge University Press. ‒ Mirsepassi, Ali. (2008), Iranian Intellectuals: Social Hope and Philosophical Despair. Translated by Abbas Mokhber, Tehran: Ayeh Development. (in Persian) ‒ Nabavi, Negin. (2009), Intellectuals and the State in Iran. Translated by Hassan Fesharaki, 3rd edition, Tehran: Shirazeh Publications. (in Persian) ‒ Rezaei, Mohammad; Aghajanzadeh, Hadi. (2017), The Problem of the West, the Idea of Culture and Daily Life in Post-Revolutionary Iran. Iran Namag, No. 3, Autumn, pp. 43-70. (in Persian) ‒ Saedi, Gholamhossein. (1970), Mourners of Bayal. 3rd edition, Tehran: Negah Publications. (in Persian) ‒ Williams, R. (1973), The country and the city. Oxford University Press. | ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 2,680 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 1,530 |
||