نقش و کارکرد وزرای ایالت و ولایت در دوره قاجاریه تا پایان دوره ناصرالدین شاه(1313-1210ق.)

قلاوند, زهرا; قلاوند, فاطمه

doi:10.48308/irhj.2024.235873.1325

نقش و کارکرد وزرای ایالت و ولایت در دوره قاجاریه تا پایان دوره ناصرالدین شاه(1313-1210ق.)

مجله تاریخ ایران

مقاله 3، دوره 17، شماره 2 - شماره پیاپی 37، 1403، صفحه 55-88 اصل مقاله (578.89 K)

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

شناسه دیجیتال (DOI): 10.48308/irhj.2024.235873.1325

نویسندگان

زهرا قلاوند^* ؛ فاطمه قلاوند

استادیار گروه تاریخ دانشگاه پیام نور- ایران

چکیده

نظام اداری هر کشوری از دیرباز در تداوم و ثبات هر حکومت تأثیر فراوان داشته است. در این میان، چگونگی ادارۀ ایالات یا به عبارتی نظام ایالات، از اهمیت زیادی برخوردار بوده است. میزان این اهمیت با توجه به نقش ایالات در حفظ امنیت و سهم آنها در تأمین نیازهای مالی کشور، افزایش می‌یافت. تقسیم‌بندی کشوری و نظام اداری ایالات و ولایات در ایران سابقه‌ای طولانی دارد و از دورۀ هخامنشی در کشور شکل گرفته است. حکومت‌های ایرانی در دورۀ اسلامی نیز از نظام منسجم اداری برای ادارۀ امور ایالات بهره گرفته‌اند. این نظام‌بندی‌ها در دورۀ صفوی شکل منسجم‌تری به خود گرفت. مناصبی چون حاکم، وزیر و مستوفی در نظام اداری ایالات در دوره اسلامی به چشم می‌خورد. این پژوهش به روش تاریخی و رویکرد توصیفی-تحلیلی و همچنین با استفاده از مطالعات کتابخانه‌ای و اسنادی، به دنبال بررسی جایگاه وزرای ایالت و ولایت و کارکرد آنان در دورۀ قاجاریه تا پایان دوره ناصری است. نتایج تحقیق حاکی از آن است که وزاری ایالت پس از حکام از بالاترین جایگاه سیاسی در ایالات و ولایات در این دوره از حکومت قاجاریه برخوردار بودند. درواقع، وزرا در این دوره با توجه به انتصاب شاهزادگان در رأس نظام سیاسی و اداری ایالات و ناکارآمدی آنان، به تمامی امور سیاسی و اداری ایالات و ولایات رسیدگی می‌کردند. وظایف و کارکردهای وزرا شامل رسیدگی به امور نظامی، حضور در جنگ‌ها، رسیدگی به امور مالی و مالیات‌ها، ادارۀ امور مربوط به زمین‌های خالصه و کشاورزی و ساماندهی امور اداری ایالات و ولایات بوده است.

کلیدواژه‌ها

نقش و کارکرد؛ وزرای ایالت و ولایت؛ قاجاریه؛ نظام ایالت و ولایت؛ ناصرالدین شاه

عنوان مقاله [English]

The role and Function of the Ministry of State and province in the Qajar period until the Nāser Al-Din Shāh era (1210-1313 A.H/ 1792-1895 A.D)

نویسندگان [English]

Zahra Ghalavand؛ Fatameh Ghalavand

Assistant professor of the history department of Payame Noor University, Iran.

چکیده [English]

The administrative system of the state and province of the country influences the continuity of government. In the Islamic period, Iranian governments used a coherent administrative system to manage the affairs of the state and province. One of the officials in the administrative structure of the states and provinces was the ministry official. This research, using a historical method and descriptive-analytical approach and employing library and documentary studies, seeks to examine the position and function of the minister of state and province during the Qajar period until the end of the reign of Nāser Al-Din Shāh. The findings of this research show that ministers of the states and provinces were officials elected directly by the central government. They held the highest rank in the state and province after the governor. The minister of state and province cooperated with the governor in political, administrative, and financial decisions. If the ruler was young, the minister was responsible for managing all the affairs of the state and province.

Introduction

Controlling subordinate regions in any government is effective for its continuity. Meanwhile, the political and administrative structure of the state and province plays a vital role. The administrative system of states and provinces in any government is one of the significant topics for historical research.
There have been political-administrative positions after Islam in the states and provinces, such as governor and minister. The Qajar government employed a regular political and administrative system to govern territories under its sovereignty. Considering the weakness of the princes in managing the territories under their rule during the Qajar era, the central government administration sent some competent individuals to assist them in ruling their realms for the extensive duties of the Board, the Ministry of State and Provinces not only served as the Prince's consultant and mentor in the state and province but also managed all administrative and financial affairs of the state.
No independent and coherent research has been performed so far on the ministers of provinces during the Qajar period. However, there is valuable research that includes content related to this issue. These studies include Khosrobeigi (1383 š) in the article "Ministers of the Ruling Princes." In this article, the author briefly addresses the issue of the ministers of the Qajar princes during the reign of Fath Ali Shah but does not explain their duties and positions related to the ministry. Kianfar (1389 š) in the article "Governmental Organizational Structure of Tehran in the Traditional System"; Rahmati and Mozafari (1396 š) in the article "The Position and Function of the Waziri Family in the First Round of the History of Kurdistan in the Qajar Period." in these articles discuss the political and administrative structure of some states and provinces of the Qajar period, only the actions of certain ministers of those states review. None of these studies has comprehensively and independently addressed the subject of the ministers of the states and the province during the Qajar period. Therefore, this article aims to examine the role and function of the ministers of the states and provinces during the Qajar period until the end of the reign of Naser al-Din Shah.

Methodology

The research's historical nature requires a descriptive-analytical methodology. In this approach, the researcher first deals with the scientific description of an event or subject and then explains its causes, interpretations, and implications.
This research utilizes descriptive-analytical methods and employs library and documentary studies to investigate the position of the ministers of state and provinces from the Qajar period until the end of the Nasser al-Din period. The authors seek to answer the following questions in this article: What was the position of the minister in the state and province system of the Qajar era? And what factors influenced their selection? What were the duties and functions of the state ministers during this period of Qajar's rule?
In this article, while observing the principle of trustworthiness, the positions of state and provincial ministers from the Seljuk period to the Zandiyeh dynasty are examined and explained, then searched for data related to the status of the ministers of the state and province during the Qajar period, their performance, their functions, duties positions related to them from historical sources. To be more precise, the research and information sources in this study were studied and examined in detail in several sections and categories. These sources include historical books, Diary books, Iranian and foreign travelogues, documents, government letters, and national newspapers related to the years 1210 to 1313 A.H. Authors extracted data from documents, classified them, and began statistical analysis and scientific conclusions.

Result and Discussion

Ministers of state and province were elected directly by the central government. They were the highest in rank in the state and province system after the governor. The minister supervised all administrative and financial affairs in states and provinces. The election of the minister of state and province has existed since the Seljuk period, and it was in the administrative system of the Safavid period in its centralized administrative structure. The importance of the ministry of the state increased during the reign of Fath Ali Shah, and the appointment of princes as rulers in the states and provinces is somewhat similar to the Atabek system. However, during this period, some princes also had supervisors or Atabeks.
The minister was not only for the princes but also for some regions, such as the governors of Ardalan in Kurdistan or governors like BiglarBeigi elected a minister. However, the performance and duties of the ministers during this period are somewhat similar to those of the ministers from the Safavid period onward.
Ministers were elected, in most cases, from the Mostofi class. Their duties included the Implementation of administrative affairs according to the capital's instructions, supervising government lands, hearing complaints from petitioners in public trials, and making decisions. The minister was considered the link between the central government and the states and provinces in the country, and his ability significantly impacted the continuation of the ruling government's power in that region. The level of control of the ministers in the administration of a region and the satisfaction of the central government caused some ministers to stay in power for a long time in that area. In this situation, the minister kept his position even with the appointment of a new ruler. The minister was also in charge of regional affairs from the central government until the arrival of the new ruler in the state or province. At the same time, they could also take on other tasks such as Pishkar, and Customs supervisor.
The ministers of several states and provinces held a higher position than other provincial ministries. Several ministers from Fars and Khorasan attained the status of independent ministers, overseeing the administration of all state and province affairs under their supervision. The minister of the state of Azerbaijan could reach the position of Qāem maqām, which is similar to the role of a vice minister. Simultaneously, the ministers of the states and provinces were impeached and punished by the central government due to the ruling princes' lack of responsiveness in the event of any unfortunate incidents in the states and provinces. Owing to the sensitivities associated with this position and the power struggles within the states and provinces, many state and province ministers during the Qajar era fell victim to the conspiracies of other local officeholders, such as the governor and the sheriff of the state and province, were killed in these clashes during the Qajar period.

Conclusions

The findings of this research show that the position of the Ministry of State and Province did not belong to the Qajar period but was related to the Seljuk period. Since then, this position has existed in the states' and provinces' political-administrative system until the Qajar period. During the Safavid era, with the establishment of concentration in the country to supervise and administer the subordinate regions, the importance of the Ministry of State and Province's position increased.
The Minister of State and Province was sent as a link between the central government and state and provincial governments, serving as a representative to supervise the governors during the Qajar period. The position and duties of the Ministry of State and Province in the Qajar era should be considered a combination of the Ministry of State and Province in the Seljuk and Safavid periods. During this period, the minister acted as the guardian of the princes for the young or weak ruling princes, overseeing the affairs of the states and provinces and serving as the intermediary of the central government for the control of strong rulers in the States and Provinces. The minister's administrative skills, financial abilities, the extent of the minister's influence in the capital and having strong supporters there, and how he communicates with the ruler of the state and province affected the continuation of the minister's presence in the state and province.

کلیدواژه‌ها [English]

Bureaucracy, State and Province, Qajar Period, Administrative System, Naser Al-Din Shah

اصل مقاله

مقدمه

پیدایش و ایجاد یک نظام تشکیلاتی و اداری به منظور ادارۀ بهتر کشور در ایران، موجب شد که حکومت‌های ایرانی قلمرو خود را به منظور مدیریت بهتر، به بخش‌های کوچک‌تری تقسیم کنند. سابقۀ این تقسیم‌بندی‌ها در ایران به دورۀ هخامنشی بازمی‌گردد. درواقع، تقسیم‌بندی ایالات و ولایات در کشور به منظور تقسیم وظایف بین حکومت مرکزی و مقامات محلی در پایتخت و سایر ایالات و ولایات انجام می‌شد. تقسیمات کشوری براساس عوامل متعدد از جمله ساختارهای اقتصادی، جمعیتی، فرهنگی و جغرافیایی هر منطقه و یا در نظر گرفتن اصل فرمان‌برداری از مرکز و وحدت ملی صورت می‌گرفت. در نظام ایالات و ولایات، مناصب سیاسی-اداری نظیر حاکم، وزیر و مستوفی وجود داشته است. منصب وزارت ایالت پس از اسلام از زمان حکومت سلجوقیان در نظام سیاسی کشور وجود داشت. این سمت از دوره صفویه نیز از جایگاه بالایی در مدیریت سیاسی و اداری ایالات برخوردار بود. در دوره قاجاریه و از زمان فتحعلی‌شاه قاجار (1210-1237) با اعمال سیاست انتصاب شاهزادگان قاجاری به عنوان حکام ایالات و ولایات، بسیاری از خاندان‌های حکومتگر قدیمی از صحنۀ سیاسی کشور حذف شدند. از سوی دیگر، بی‌تجربگی و ناآشنایی شاهزادگان قاجاری با نحوه ادارۀ ایالات، موجب شده بود حکومت مرکزی افرادی از طبقه دیوانسالاران را که از تجربه و دانش بیشتری در کشورداری برخوردار بودند، به عنوان وزیر همراه آنان به ایالات و ولایات بفرستد.

بررسی نظام اداری ایالات و ولایات و عملکرد مسئولان آن نشان می‌دهد که نظام ایالت و ولایت قاجاریه تا حد زیادی از نظام اداری دوره صفویه به عاریت گرفته شده است. همچنین برخی تغییرات با توجه به شرایط آن زمان در نظام ایالات و ولایات دوره قاجاریه ایجاد شده که از موضوعات قابل توجه در پژوهش‌های تاریخی است. این مقاله بر آن بوده است که به بررسی وضعیت وزرای ایالات در دوره قاجاریه تا پایان دوره ناصرالدین‌شاه بپردازد. نگارندگان به دنبال پاسخ‌گویی به این سؤالات بوده‌اند که: جایگاه وزیر در نظام ایالات دورۀ قاجاریه و عوامل مؤثر بر گزینش وزرا چه بود؟ وزرای ایالات چه وظایف و کارکردی در این دوره از حکومت قاجاریه داشتند؟

در مورد موضوع مورد نظر تاکنون تحقیق مستقلی انجام نشده است. با وجود این، تحقیقات ارزشمندی از برخی محققان موجود است که مطالبی مرتبط با موضوع پژوهش در نوشته‌های آنان دیده می‌شود. خسروبیگی در مقاله «وزرای شاهزادگان حکمران» (1383) به موضوع وزرای شاهزادگان قاجاریه در دوره فتحعلی‌شاه به‌طور موجز پرداخته و به تشریح مناصب مرتبط با وزارت و وظایف و کارکرد وزرای ایالت و ولایت نیز نپرداخته است. کیان‌فر در مقاله «ساختار تشکیلاتی حکومتی شهر تهران در نظام سنتی» (1389) ضمن تشریح ساختار اداری تهران در دوره قاجاریه، به برخی وظایف وزرای تهران اشاراتی کرده است. قلاوند و خسروبیگیدر مقاله «تقسیمات سیاسی و ساختار ایالت فارس در دوره قاجاریه(1210-1313ق)» (1395) ضمن تشریح تقسیمات سیاسی و تشکیلاتی ایالت فارس در دوره قاجاریه، به عملکرد برخی وزرای ایالت فارس نیز پرداخته‌اند. رحمتی و مظفری در مقاله «جایگاه و کارکرد خاندان وزیری در تاریخ کردستان در دوره اول قاجاریه (1199-1262ق)» (1396) به جایگاه خاندان وزیری در ایالت اردلان و اقدامات آنان به عنوان وزیر این ولایت پرداخته‌اند. در مجموع، در هیچ‌یک از این پژوهش‌ها به‌طور جامع و مستقل به موضوع وزرای ایالات و ولایات دوره قاجاریه، جایگاه آنان و وظایف و کارکردشان پرداخته نشده است.

وزارت ایالت و ولایت پیش از قاجاریه

با بررسی منابع تاریخی به نظر می‌رسد که سابقۀ وزارت ایالت و ولایت به دورۀ سلاجقه بازمی‌گردد. در منابع دوره سلجوقی، از مقام وزارت ایالت و ولایت با عنوان «وزارت شاهزاده‌ها» نام برده شده است. وزرای شاهزادگان به عنوان راهنما برای ادارۀ ایالات و ولایات، به همراه شاهزادگان فرستاده می‌شدند. اغلب این وزرا تمام امور، اعم از عزل و نصب و حکومت‌داری را در اختیار داشتند (بنداری، 1356: 1/93، 309). وزرای شاهزادگان در این دوره معمولاً از دیوانسالاران انتخاب می‌شدند. این افراد معمولاً پیش از وزارت، مناصب اداری دیگری از جمله «طغرایی» را برعهده داشتند (کلاوسنر، 1363: 66). در دورۀ خوارزمشاهی نیز منصب «وزارت ایالت» و «وزارت شاهزادگان» در نظام سیاسی ایالات موجود بود (نسوی،1365: 56). در این زمان، هرگاه وزیر به محل مأموریت اعزام می‌شد، دستوراتی به وی داده می‌شد که باید براساس آن به ادارۀ امور می‌پرداخت (بغدادی، 1315: 81-89، 181). در متون تاریخی این دوره، از وزارت شهرها و ایالات زوزن، نسا، مازندران و دهستان، جند، عراق، تبریز و خراسان نام برده شده است. وزیر مسئولیت ادارۀ همه امور شهر و ناحیه تابعه خود را برعهده داشت و مستقیماً زیر نظر سلطان بوده است (نسوی، 1365: 35، 134، 225، 318). وزرای ایالات و ولایات در این زمان امکان ارتقای رتبه نیز داشتند. برای نمونه، وزیر زوزن بعد از عزل مؤید الملک حاکم آنجا، ابتدا با عنوان وزارت متصدی امور مالی آنجا شد و پس از خدمتگزاری به مرتبۀ حاکمی ارتقا یافت (نسوی، همان، 318). از برخی از این وزرا در درگیری‌های اواخر دورۀ خوارزمشاهیان و حمله مغول نام برده شده است. برای نمونه، «محمدبن سدید الساوی» وزیر رکن‌الدین غور سانچی پسر سلطان محمد که حکومت ایالت عراق را در اختیار داشت، از مشوقان سلطان محمد برای عقب‌نشینی از مقابل سپاه مغول و حرکت به طرف عراق بود (همو، همان: 56). تیموریان، قراقویونلوها و آق قویونلوها نیز مسئله به کار گماری وزیران ایالتی را پی گرفتند. وزیرانی که در این زمان در دربار حکام ایالات به کار گرفته می شدند؛ از نظر رتبه و مقام ، پایینتر از وزیر نظام اداری مرکز بودند (سیوری، 1375 :227).

منصب وزارت ایالت با ایجاد نظام اداری ایالات در دورۀ صفوی، از اهمیت زیادی برخوردار شد. وزرای ایالت در دوره صفوی با عنوان «وزیر شاهی» یا «وزرای عظام ممالک محروسه» خوانده می‌شدند (اسکندربیگ منشی، 1314: 1/121). در برخی منابع دورۀ صفوی، از آنان با عنوان «وزیر جزو» نیز نام برده شده است (مستوفی، 1375: 99). وزرای ایالات در دوره صفوی لقب «آصف» داشتند (کمپفر، 1363: 3/166). آنان از جمله اصحاب قلم و اصحاب «دفترخانه همایون اعلی» بوده اند (نصیری، 1372: 45). تعدادی از وزرای ایالت پس از انتصاب به ایالت مورد نظر می‌رفتند، اما تعدادی از آنان همچنان در درگاه معلی باقی می‌ماندند (اسکندربیگ منشی، 1314: 1/121). حکام ایالات پیش از دورۀ شاه‌عباس در عزل و نصب وزرای ایالات دخالت داشتند، اما با سیاست ایجاد تمرکز در دوره شاه‌عباس، این اختیار از حکام سلب گردید و به حکومت مرکزی انتقال داده شد و در بیشتر موارد شاه شخصاً وزیر را تعیین می‌کرد (برن، 1357: 145؛ شاردن، 1372: 3/1176؛ برن ،1357: 149). از این رو، وزیر ایالات وظیفه داشت تمام اخبار مربوط به ادارۀ امور را به حکومت مرکزی گزارش کند (شاردن ،1372 :3/1176؛ سانسون، 1346: 61). در دورۀ شاه‌صفی، ادارۀ ایالات در تعدادی از ایالات و ولایات به صورت مستقل به وزرای ایالت سپرده شد. بدین‌سان قلمرو تحت ادارۀ آنان از زیر نظر «دیوان ممالک» خارج و در حیطه « املاک سلطنتی» (خاصه) درمی‌آمد و عواید حاصله از آن مستقیماً به خزانه شاهی منتقل می‌شد (کمپفر، همان، 3/163). برای نمونه، ایالت فارس که ایالتی آبادان و پرنعمت بود، در زمان شاه‌صفی توسط یک وزیر و یا آصف که مرکز اقامت و حکومتش شیراز بود، اداره می شد (شاردن،1372: 4/1369). منصب وزارت ایالت در دورۀ صفوی در مواردی با وراثت نیز انتقال یافته است (شاردن، همان، 5/1695-1696).

وزیر ایالت در دوره صفوی وظایف زیادی برعهده داشت؛ از آن جمله وظیفۀ پرداخت حقوق سربازان هر ایالت برعهدۀ وزیر آن منطقه بود (سانسون، 1346: 179). همچنین وظیفه نظارت بر املاک خالصه ایالات و ولایات نیز برعهده وزرای ایالات بود. وزیر وظیفه داشت «محال خالصه» را در دست گیرد و آبادی و باغات و مستغلات شاه را حفظ کند (میرزا سمیعا، 1378: 44-45). وزیر ایالت در این زمان مسئول مراقبت از آبادی‌ها و افزایش محصولات کشاورزی نیز بود. وی وظیفه داشت مراقبت کند تا زمین‌ها بایر نماند؛ حتی کشاورزان برای کشاورزی از وی بذر می‌گرفتند و هنگام جمع‌آوری محصول چند برابر به وی پس می‌دادند (میرزا سمیعا، همان، همان‌جا). پذیرایی از ایلچیان و مقامات دولتی نیز برعهده وزرای ایالات بود (اعتمادالسلطنه، 1363: 2/870؛ نصیری، 1363: 114). وزرای ایالات همچنین به خصوص در ایالات خاصه و در زمانی که خطری ایالتشان را تهدید می کرد؛ مؤظف بودند در جنگ‌ها شرکت کنند (برن، 194:1357). در دورۀ صفوی، وزارت ایالت آذربایجان با توجه به موقعیت سیاسی و جغرافیایی و اصفهان نیز با توجه به پایتخت بودن، از جایگاه بالایی در نظام اداری کشور برخوردار بودند (میرزا سمیعا، 1378: 78؛ شاردن، 1372: 5/1696-1695).

وزارت در سلسله‌مراتب نظام ایالات دورۀ افشاریه، جایگاه پیشین را حفظ کرد. در این دوره، علاوه بر وزرای ایالات و ولایات که ناظر بر امور ایالات و ولایات بوده‌اند؛ وزرایی نیز برای ادارۀ امور برخی شهرهای بزرگ منصوب شدند (مروی، 1364: 2/764) . تعدادی از وزرای ایالات و ولایات احتمالاً به تبعیت از اواخر دوره صفویه، در ایالاتی چون آذربایجان توانسته‌اند به عنوان بالاترین مقام اجرایی آن ناحیه مطرح شوند (نادرمیرزا، 1373: 361). از سوی دیگر، شواهد نشان می‌دهد که وزرای ایالات و ولایات نیز همچون سایر مناصب این دوره، از فراز و نشیب و سخت‌گیری‌های نادری در امان نبوده‌اند. «کالوشکین» مأمور روسیه در ایران، گزارش می‌دهد که شاه وزرا و رؤسای ایالات را پی‌درپی عوض می‌کرد و به ضبط اموالشان به نفع خود می‌پرداخت (آرنووا و اشرافیان، 2536: 71). تعداد زیادی از وزرای ایالات نیز به فرمان نادرشاه کور یا کشته شدند (خورموجی، 1380: 551).

منصب وزارت ایالت در دورۀ زندیه نیز در نظام اداری ایالات تداوم یافت. در رستم التواریخ از این سمت به عنوان مهم‌ترین رکن سیاسی ایالات نام برده شده است (رستم الحکما، 1352: 307). وزیر وظیفۀ رسیدگی به کارهایی چون امور مالی ایالت و ولایت، رسیدگی به کشاورزی و اداره املاک خالصه و همچنین انجام امور عمرانی را در دوره زندیه در ایالات و ولایات برعهده داشت (پری، 1383: 328).

منصب وزارت ایالت و ولایت در دورۀ قاجاریه تا پایان دوره ناصرالدین‌شاه

منصب وزارت ایالات و ولایات در دوره قاجاریه، جایگاه پیشین خود را در نظام ایالات و ولایات حفظ کرد. وزرای ایالات و ولایات که در بسیاری از منابع دوره قاجاریه به عنوان «وزرای شاهزادگان» نیز از آنها یاد شده است، در این زمان دومین مقام سیاسی و حکومتی ایالات و ولایات پس از حاکم را دارا بودند. این منصب از دوره حکومت فتحعلی‌شاه اهمیت بیشتری یافت. درواقع، با افزایش انتصاب شاهزادگان برای اداره ایالات و ولایات در دوره فتحعلی‌شاه و با توجه به بی‌تجربگی برخی شاهزادگان در انجام امور، لازم بود تا افرادی متبحر در امور کشورداری به عنوان وزیر به همراه آنان به ایالات و ولایات فرستاده شوند (جدول شماره 1). تعیین وزیر برای شاهزادگان حاکم، با هدف محدود کردن اختیارات آنها و نظارت بر آنان انجام می‌شد. وزیر به حساب‌های مالی رسیدگی می‌کرد و بخش اعظم مداخل را می‌گرفت و به مرکز منتقل می‌کرد (پولاک، 1368: 37). برخی مورخان دورۀ قاجار از عنوان «لَلِه‌باشی» یا «اتابک شاهزادگان» برای برخی وزرای ایالات و ولایات استفاده کرده‌اند (دنبلی، 1383: 63، 122). برای نمونه، در دورۀ فتحعلی‌شاه عنوان «اتابک اعظم» به میرزا ابوالقاسم قائم‌مقام داده شده بود (اعتضادالسلطنه، 1370: 437). همچنین بنا به نقل دنبلی، چراغعلی‌خان نوایی در سال 1214ق. به منصب «اتابکی» شاهزاده و وزارت مملکت فارس منصوب شده بود (دنبلی، 1383: 122). فتحعلی‌شاه همچنین مدتی قائم‌مقام فراهانی را با لقب «اتابک اعظم» به وزارت نیرالدوله حاکم ولایت همدان منصوب کرد (عضدالملک، 1370: 190). در کتاب اشرف التواریخ از محمدتقی نوری -وزیر محمدولی‌میرزا حاکم ایالت خراسان- به عنوان «میرزا بابا» یاد شده است (نوری،1386: 1/35). البته در برخی منابع این دوره، از تعیین دو شخص به عنوان وزیر و لَلِه و اعزام آنها به همراه شاهزادگان حاکم قاجاریه نیز سخن گفته شده است (عضدالدوله، 1376: 52). برای نمونه، در سال 1287 ق. در حکومت ظل‌السلطان در مازندران، مصطفی‌خان بهاءالملک وزیر وی و حاج غلامعلی لَلِۀ وی بود (والیزاده معجزی، 1380: 125). لمبتون انتصاب وزیر برای شاهزادگان حاکم را به نظام اتابکی سلجوقیان شبیه دانسته است (لمبتون، 1363: 281).

تعیین و انتصاب وزرای ایالات و ولایات در دورۀ قاجاریه از سوی حکومت مرکزی انجام می‌شد. وزرا به عنوان نمایندگان و فرستادگان حکومت مرکزی به ایالات و ولایات کشور فرستاده می‌شدند. گفتنی است از سوی حکومت مرکزی در این زمان، وزرایی نیز به مناطقی که حکومت آن در اختیار افرادی غیر از شاهزادگان بوده (از جمله برای حکام اردلان و همچنین برخی بیگلربیگی های ایالات و ولایات)، انتخاب و اعزام شده‌اند (دروویل، 1370: 175؛ بابانی، 1377: 72؛ سپهر، 1377 :2/226). در رویکرد انتخاب وزرای ایالت و ولایت، تنها در موارد معدودی در دوره قاجاریه برخی شاهزادگان در تعیین وزرای ایالات و ولایات دخالت داشته‌اند؛ از جمله عباس‌میرزا و قائم‌مقام فراهانی در انتصاب برخی وزرای ایالات و ولایات غرب کشور نقش داشته‌اند (قائم‌مقام فراهانی، [بی‌تا]: 152، 176). همچنین با انتصاب محمدتقی آشتیانی به وزارت ولایت همدان در دورۀ حکومت فرخ‌سیرمیرزا نیرالدوله که به انتخاب عباس‌میرزا انجام شده بود، قائم‌مقام فراهانی به دلیل اختلافاتی که با محمدتقی آشتیانی داشت و وی را رقیبی برای منصب خود می‌دید، موجب برکناری وی از این منصب شد (جهانگیرمیرزا، 1384: 138). از سوی دیگر، حسینعلی‌میرزا نیز تنها شاهزاده‌ای بود که در زمان حکومتش در فارس، انتصاب وزیر این ایالت را در اختیار داشت (حسینی فسایی، 1382: 1/708، 714، 718، 739، 754، 784). باید یادآور شد که حکومت مرکزی در طول حکومت حسینعلی‌میرزا، به‌جز یک مورد، دخالتی در تعیین یا عزل وزرای فارس نداشت (حسینی فسایی، همان، 692)؛ آن مورد نیز مربوط به عزل وزیری بود که توسط پادشاه در ابتدای حکومت شاهزاده تعیین شده بود (همان، 708، 714، 718، 739، 754، 784)، اما رویۀ دخالت شاهزادگان در تعیین وزیر در ایالت فارس، با روی کار آمدن شاهزاده فریدون‌میرزا جانشین حسینعلی‌میرزا، متوقف شد و بعد از آن وزرای ایالت فارس از سوی حکومت مرکزی انتخاب می‌شدند. برای نمونه، میرزا جعفر مستوفی سوادکوهی وزیر فریدون‌میرزا، از دارالخلافه به وزارت فارس مأمور شد (همان، 772). در سایر موارد، هرگونه دخالت در تعیین وزیر توسط حکام باید با هماهنگی و تأیید حکومت مرکزی انجام می‌شد. برای نمونه، در سال 1287ق. مرادمیرزا حسام‌السلطنه با مرگ محمدحسین ناظم‌الملک پیشکار و وزیر اصفهان، سیف‌الدوله‌میرزا را به عنوان وزیر این ایالت انتخاب کرد، اما علی‌رغم این انتخاب، ناصرالدین‌شاه مقام وزارت اصفهان را به نظام‌السلطنه مافی اعطا کرد (والیزاده معجزی، 1380: 533). میزان تسلط حکومت مرکزی در انتخاب وزرای ایالت و ولایت تا حدی بود که در زمان صدارت میرزا آقاخان نوری بیشتر وزرای ایالات و ولایات از خاندان نوری بودند (پولاک، 1368: 274).

وزرای ایالات و ولایات درواقع به عنوان رابط و نمایندۀ حکومت مرکزی، رفتار حکام را رصد می‌کردند و به پایتخت گزارش می‌دادند. برای نمونه، پس از انتصاب شاهزاده الله‌قلی‌خان ایلخانی به حکومت ولایت بروجرد، با گزارش وزیرش محمودخان کاشی مبنی بر اندیشۀ خودسری و توطئه بر ضد حکومت مرکزی از سوی شاهزاده، ایلخانی از منصبش برکنار و در نهایت به کربلا تبعید شد (جهانگیرمیرزا، 1384: 321). وزرا نیز در صورت هرگونه اشتباه یا کوتاهی از انجام وظایف محوّله، از طرف حکومت مرکزی مؤاخذه و یا خلع می‌شدند. برای نمونه، با وصول گزارش‌هایی مبنی بر گرایش امان‌الله‌خان افشار وزیر ایالت گیلان، به صوفیه و ضعف عملکرد وی، فرخ‌خان غفاری به عنوان مأمور ویژه از دارالخلافه برای رتق و فتق امور به گیلان فرستاده شد و در نهایت، امان‌الله‌خان افشار برکنار و وزارت یحیی‌میرزا در گیلان به محمدامین‌خان نسقچی‌باشی داده شد (اعتمادالسلطنه، 1363: 3/651). در دورۀ حکومت نیرالدوله بر ولایت گلپایگان و خوانسار نیز با بروز مشکلاتی در تصفیه‌های مالی آن ولایت، مرتضی‌قلی‌بیگ قراباغی وزیر شاهزاده در دیوان مقصر شناخته شد و به دستور شاه اعدام گردید (عضدالدوله، 1376: 190).

گاهی وزرای ایالت و ولایت به نیابت از حاکم امور و وظایف حکومتی را در مقرّ حکومت و گاه با مأموریت در نواحی زیرمجموعۀ ولایات انجام می‌دادند. در نتیجه، وزیر ایالت و ولایت می‌بایست به وضعیت منطقه و شرایط ایالت و ولایت‌ها آگاه می‌بود تا بهتر می‌توانست به مدیریت منطقه بپردازد (نظام‌السلطنه مافی، 1362: 1/91). آنان معمولاً نظم و نسق امور مالی مناطق تحت نظر خود را نیز برعهده داشتند (حسینی فسایی، 1382: 1/800؛ مستوفی، 1384: 1/701؛ ساکما، شناسه 12894/296؛ 1656/295). وزرای ایالات و ولایات به‌ویژه هنگامی که حاکم بنا به دلایلی چون کمیِ سن قادر به ادارۀ امور نبود، از سوی حکومت مرکزی عنوان «نائب الحکومه» نیز دریافت می‌کردند. این موضوع موجب افزایش اقتدار و اختیارت فراوان وزیر در اداره ایالات می‌شد؛ تا جایی که در برخی منابع این دوره، از آنان به عنوان حاکم آن ایالت و یا ولایت نام برده شده است؛ چنان‌که محمدابراهیم وزیرنظام را در برخی منابع، حاکم تهران دانسته‌اند؛ حال آنکه او برای مدتی منصب وزارت و پیشکاری کامران‌میرزا نائب‌السلطنه را که از شش سالگی حاکم تهران شده بود، در اختیار داشت (اعتمادالسلطنه، 1363: 3/484-486؛ فووریه، 1385: 240). همچنین در پی وفات خسروخان سوم حاکم اردلان در ایالت کردستان، به دلیل کمیِ سن جانشین وی رضاقلی‌خان، میرزا فرج‌الله وزیر به همراه مادر حاکم، در سال 1250ق. عهده‌دار همۀ امور حکومتی شدند (بابانی، 1377: 72؛ فخرالکتاب، 1375: 197-198؛ 201-202). میزان نفوذ میرزا فرج‌الله در حکومت اردلان، به دلیل حمایت عناصری در دارالخلافه و ارکان حکومت مرکزی روز به روز افزایش می‌یافت. قائم‌مقام فراهانی در نامه‌ای به اردشیرمیرزا حاکم گروس، در اعلام حمایت از میرزا فرج‌الله وزیر نوشته بود: «چون والی کردستان مرده شما درصدد مطالبه کردستان و گروس برنیایید. کردستان و گروس هر دو را بی‌تفاوت بدانید. میرزا فرج‌الله نوکر قدیمی ولیعهد مرحوم است. طفلی بود [که] پدر مرحومش او را به غلامی و چاکری این آستان داد تا چنین روزی به کار اولاد و احفادش آید. محال است میرزا فرج‌الله از اوجاق گردن رواق ولیعهد مرحوم تخلف کند یا العیاذ بالله پیرامون خیانت [بگردد]» (قائم‌مقام فراهانی، [بی‌تا]: 176).

با افزایش نفوذ خاندان وزیری در این منطقه، به تدریج آنان به مدعیان قدرتمندی در حکومت ایالت کردستان تبدیل شدند؛ تا جایی که در تمام تصمیم‌گیری‌های منطقه دخالت می‌کردند و حتی به‌تدریج به رقابت و جدال با حاکم اردلان هم پرداختند. در نهایت، هدایت‌الله وزیری با همراهی والیه خانم، در سال 1257ق. توانستند موجبات برکناری رضاقلی‌خان از حکومت اردلان را فراهم کنند و مدتی ادارۀ امور کردستان در این تاریخ را به تنهایی عهده‌دار شد (اردلان، 1332: 192)، اما در نهایت حکومت مجدداً به رضاقلی‌خان اعطا شد (اردلان، همان، همان‌جا).

میزان تسلط وزرا به ادارۀ یک منطقه و رضایت حکومت مرکزی از وی، موجب می‌شد برخی وزرا مدت زیادی در آن ناحیه بر مسند قدرت باقی بمانند. در این شرایط، وزیر حتی با انتصاب حاکم جدید نیز منصبش را حفظ می‌کرد. وزیر همچنین در فاصلۀ زمانی تا حضور حاکم جدید در ایالت یا ولایت، از سوی حکومت مرکزی عهده‌دار ادارۀ امور منطقه بود. برای نمونه، از اوایل دولت فتحعلی‌شاه هر حاکمی که به کرمان می‌آمد، میرزا حسین وزیر کرمانی، به مقتضای «کفایت و دولتخواهی» به سمت وزارت و پیشکاری وی معین می‌شد و وزارت ایالت کرمان تا اواسط دوره محمدشاه در دورۀ حکمرانی شاهزادگان فرمانفرما، شجاع‌السلطنه و نصرت‌الدوله فیروزمیرزا در کرمان در اختیار وی بود (وزیری کرمانی، 1353: 11). همچنین هنگامی که نواب معزالدوله از حکومت ایالت فارس برکنار شده بود تا زمان ورود نواب نصرت‌الدوله به عنوان حاکم جدید، امورات در دست میرزا فضل‌الله نصیرالملک وزیر بود (حسینی فسایی، 1382: 1/792). با احضار شاهزاده رکن‌الدوله والی مملکت فارس به دارالخلافه تهران، میرزا ابراهیم معتمدالسلطنه همچنان بر مسند وزارت فارس باقی ماند و تا ورود حاکم جدید، سمت نیابت ایالت را نیز برعهده داشت (افضل‌الملک، 1361: 80). همچنین با انتصاب احمدعلی‌میرزا در سال 1245ق. به حکومت ایالت خراسان، میرزا موسی‌خان نائب رشتی که قبلاً وزارت این ایالت را داشت، تا زمان حضور حاکم جدید، به ادارۀ امور این منطقه پرداخت و پس از حضور حاکم جدید نیز مجدداً به منصب وزارت خراسان رسید (اعتمادالسلطنه، 1363: 3/1597). هرچند در مواردی نیز حضور طولانی‌مدت یک فرد بر مسند وزارت یک ایالت و ولایت موجب می‌شد وزیر آن ناحیه برای به قدرت رسیدن حاکم مورد نظر خود در آن ناحیه تلاش کند، نظام‌السلطنه در خاطرات خود به تلاش وزیر فارس برای متقاعد کردن وی برای در اختیار گرفتن حکومت فارس اشاره کرده است‌‌ (نظام‌السلطنه مافی، 1362: 1/214).

در مواقع اضطراری در ایالت و ولایت ممکن بود از طرف حکومت مرکزی دو وزیر برای رتق و فتق امور به یک ناحیه فرستاده شوند. فتحعلی‌شاه در ماجرای شورش ولی‌خان ممسنی، دو وزیر را برای نظم و نسق امور به ایالت فارس فرستاد (شهشهانی، 1366: 288).

جایگاه وزارت ایالت و ولایت در دوره قاجاریه تا پایان دورۀ ناصرالدین‌شاه

وزرای برخی ایالات و ولایات در دورۀ قاجاریه از جایگاه بالاتری نسبت به سایر وزرای ایالات و ولایات برخوردار بودند. در این میان، ایالت آذربایجان به سبب جمعیت زیاد، مرزی بودن و مجاورت این ایالت به مناطق تحت تسلط دولتین روسیه و عثمانی، اهمیت زیادی داشت؛ تا جایی که آذربایجان به تعبیر دنبلی در آن زمان برای ممالک محروسه «چون جسم را حرارت عزیزی جان و جان را عزیزی دل و دل را نور ایمان» بود. با توجه به این عوامل از سال 1213ق. آذربایجان به عنوان ولیعهدنشین انتخاب شد (دنبلی، 1383: 22). افضل‌الملک معتقد بود منصب «وزارت» ایالت آذربایجان در این زمان از چنان اهمیتی برخوردار بود که هر کس که نزد همه مقبولیت می‌یافت و مستحق رتبه صدارت بود، صدراعظم وی را به پیشکاری (وزارت) آذربایجان می‌فرستاد تا از دسایس وی دور باشد (افضل‌الملک، 1361: 76). وزیر ایالت آذربایجان تنها وزیری بود که می‌توانست عنوان «قائم‌مقامی» را به دست آورد. همچنین پس از ارتقای وزیرآذربایجان به منصب قائم‌مقام، معمولاً وزیری نیز برای ادارۀ این ایالت انتخاب می‌شد (قائم‌مقام فراهانی، [بی‌تا]: 152). درواقع، وزیر ایالت در تبریز به عنوان معاون قائم‌مقام عمل می‌کرد (دروویل، 1370: 194؛ نائینی، 1353: 100-101) . برخی مورخان منصب «قائم‌مقامی» را برگرفته از نظام اداری عثمانی دانسته‌اند (خاوری شیرازی، 1380: 1/310). سپهر قائم‌مقام را لقبی برای «نائب وزارت دیوان اعلی» می‌دانست (سپهر، 1377: 1/190). دنبلی نیز قائم‌مقامی را «نیابت وزارت دیوان اعلی» و «قائم‌مقام صدارت» می‌دانست و از عنوان «نائب‌الوزاره» برای قائم‌مقام استفاده کرده است (دنبلی، 1383: 323-332). همچنین خاوری در تاریخ ذوالقرنین از قائم‌مقام به عنوان «نائب مناب وزارت عظمی» نام برده است (خاوری شیرازی، 1380: 1/310). درواقع، اعطای عنوان قائم‌مقام به این معنی بود که هما‌ن‌گونه که ولیعهد، نائب‌السلطنۀ جاوید ‌ارکان است، وزیر ولیعهد نیز نائب مناب وزارت عظمی است (خاوری شیرازی، همان، 1/322). از جمله افرادی که در دورۀ قاجاریه به منصب قائم‌مقامی رسیده‌اند، باید از میرزا بزرگ فراهانی نام برد که در سال 1224ق. به نیابت صدراعظم منصوب و از سوی شاه ملقب به قائممقام صدراعظم شد (اعتمادالسطنه، 1363: 3/1468). میرزا ابوالقاسم نیز پس از مرگ پدرش در سال 1238ق. به منصب «قائم‌مقامی دیوان اعلی» رسید (سپهر، 1377: 1/740؛ اعتمادالسلطنه، 1363: 3/1555). نفوذ میرزا بزرگ فراهانی، قائم‌مقام اول در اداره امور حکومتی در دوره فتحعلی‌شاه، تا حدی بود که دوکوتز بوئه آلمانی که همراه هیئتی روسی در سال 1232 ق. به ایران آمده بود، منصب قائم‌مقام را همتراز با صدراعظم دانسته است (دوکوتز بوئه، 1365: 99).

وزیر تهران نیز در دورۀ قاجاریه از جایگاه بالایی برخوردار بود. وزیر دارالخلافه در این زمان به عنوان معاون صدراعظم عمل می‌کرد (دروویل، همان، 194). وزیر تهران وظایف و اختیارات زیادی داشت. برای نمونه، ادارۀ امور خالصجات تهران با وزیر بود. در این دوره همچون روزگار صفوی، خالصجات دیوانی از املاک شاهی محسوب می‌شد و به همین دلیل ادارۀ آن از اهمیت زیادی برخوردار بود (کیان‌فر، 1389: 65). بنا به حساسیت اداره امور دارالخلافه، وزیر تهران اگر از شهر خارج می‌شد، ادارۀ املاک خالصه و دیگر مستغلات را به شخص معتمدی می‌سپرد (اعتمادالسلطنه، 1363: 3/2020).

وزرای ایالت فارس نیز از دیگر وزرای قدرتمند دوره قاجاریه بودند. فارس به عنوان اولین ایالت ولیعهدنشین دوره قاجاریه و با توجه به موقعیت جغرافیایی و ثروت سرشار آن، در این زمان از اهمیت برخوردار بود. تعدادی از وزرای ایالت فارس با کسب عنوان «وزیر بالاستقلال» توانسته بودند به‌طور مستقل از سوی حکومت مرکزی به اداره امور در این ناحیه بپردازند و بدین‌وسیله «عنان و اقتدار» این منطقه در اختیار وزیر بود‌‌ (اعتمادالسلطنه، 1357: 41؛ افضل‌الملک، 1361: 419). آقا میرزا محمدعلی مشیرالملک شیرازی که از سلسله سادات عالی‌نسب بود، در فارس وزیر بالاستقلال بود. جمیع کارها و نظم فارس از طرف دولت به او رجوع می‌شد (اعتمادالسلطنه، 1357: 41). میرزا فتحعلی‌خان صاحب دیوان نیز از جانب ظل‌السلطان به وزارت مستقله فارس و پیشکاری فارس انتخاب شد و عهده‌دار امور این ایالت بود (اعتمادالسلطنه، همان، 42). صدیق‌الدوله که چندین بار به وزارت فارس تعیین شده بود، در محرم 1314 در حالی به وزارت فارس تعیین شد که حاکمی برای فارس معین نشد و وی به تنهایی به ادارۀ امور آن منطقه می‌پرداخت (افضل‌الملک، 1361: 76).

دربارۀ وزرای سایر ایالات و ولایات، می‌توان از وزارت ایالت خراسان نام برد. نظر به موقعیت جغرافیایی خراسان و مرزی بودن و گستردگی و وسعت این منطقه، ادارۀ آن از اهمیت زیادی برخوردار بود. برخی وزرای ایالت خراسان علاوه بر اداره امور این منطقه، در مواردی متولی‌گری روضه رضویه را نیز برعهده داشتند. برای نمونه، میرزا فضل‌الله وزیرِ فریدون‌میرزا در خراسان، به منصب تولیت روضه رضویه نیز منصوب شده بود. نظم خدام و ضبط موقوفات نیز به وی موکول شد (خورموجی، 1344: 2/137؛ سپهر، 1377: 4/89). وزرای این ناحیه در سرکوب شورش‌ها و نظم و نسق دادن به امور منطقه در دوره قاجاریه حضور فعالی داشتند (سپهر، 1377: 1/253). محمد قوام‌الدوله وزیر خراسان، در جنگ هرات حضور داشت و به دلیل جان‌فشانی‌هایش، از حکومت مرکزی خلعت گرفت (سپهر، همان، 4/89). محمدتقی نوری نویسندۀ کتاب اشرف التواریخ که وزارت محمدولی‌میرزا در خراسان را برعهده داشت، پس از مشارکت در دستگیری نادرمیرزا افشار، مأمور بازپرسی از وی شد (نوری، 1386‌: پیشگفتار). از وزرای معروف ایالت خراسان، باید از میرزا موسی رشتی نیز نام برد که پیش از انتصاب به سمت وزارت خراسان در سال1231ق، نیابت حکومت ولایت یزد را برعهده داشت (اعتمادالسلطنه، 1363: 3/1535). حاج میرزا محمدرضا مستوفی ملقب به مؤتمن‌السلطنه خراسانی، از قدرتمندترین وزرای ایالت خراسان بود که در دورۀ حکومت حمزه‌میرزا حشمت‌الدوله و محمدتقی‌میرزای رکن‌الدوله، به عنوان وزیر مستقل در خراسان به ادارۀ امور پرداخت (افضل‌الملک، [بی‌تا]: 46).

یکی از مناصب مرتبط با مقام وزارت ایالت و ولایت در دوره قاجاریه، منصب «پیشکار» بود. اصطلاح پیشکاری سابقۀ طولانی در تاریخ ایران دارد. در متون مربوط به دورۀ ساسانی، این اصطلاح برای افرادی به کار رفته است که در خدمت برخی بزرگان حکومتی بوده‌اند و یا ادارۀ یک روستا را همچون کدخدا برعهده داشته اند ؛ (دینوری، 1371: 132؛ طبری، 1387ق: 7/513). در دوره حکومت عباسی نیز این اصطلاح به عنوان قائم‌مقام و وزیر تعدادی از بزرگان حکومتی آمده است (طبری، همان، 5/513؛ دینوری، 1371: 337). عنوان پیشکار از دورۀ صفویه گاهی به جای وزیر و یا مسئول امور مالی یک ایالت به کار رفته است (شاردن، همان، 3/1166، 4/1563). در دوره صفوی همچنین از منصب «ناظر دربار» با عنوان «پیشکار کل» و «ناظر بر امور شاهزادگان» نام برده شده است (شاردن، همان، 4/1563، 1609). با بررسی منابع دوره قاجاریه مشخص می‌شود که در این دوره دو نوع منصب پیشکار در نظام ایالات و ولایات وجود داشت؛ یکی پیشکاری که امور عمومی ایالت را انجام می‌داد و در مورد ایالت آذربایجان از دورۀ مظفرالدین‌شاه از آن به عنوان «پیشکار کل» نام برده شده است (مستوفی، 1384: 1/208-209). مستوفی پیشکار کل را همان «قائم‌مقام » می‌دانست (مستوفی، 1384: 1/208-209). دیگری پیشکار مالیه که امور مربوط به مالیات و تجارت ایالت را زیر نظر داشته است (مصدق ،1389: 24). ؛ ساکما، 240-96759). اقدامات پیشکار مالیه، طبق کتابچۀ دستورالعمل ارسالی از پایتخت انجام می‌شد (مستوفی، 1384: 1/208-209؛ 3/479). با توجه به داده‌های تاریخی، در دوره قاجاریه ارزش و جایگاه وزارت ایالت و ولایت افزون بر پیشکاری بود (قدیمی قیداری و هاشمیلر، 1400: 130).

منصب پیشکار غالباً در دوران قاجاریه به‌طور همزمان با مناصب دیگری به افراد واگذار می‌شد. برای نمونه، براساس گفتة اعتمادالسلطنه، «میرزا عیسی» وزیر عباسمیرزا و پیشکار تبریز بود که با ارتقایش به منصب قائم‌مقامی صدارت عظمی، فرزندش میرزا حسن به وزارت و پیشکاری ولیعهد رسید (اعتمادالسلطنه، 1357: 59؛ دوکوتز بوئه، 1365: 99). میرزا فتحعلی صاحب‌دیوان، همزمان حکومت ایالت یزد و پیشکاری آذربایجان را در اختیار داشت. وی همچنین در زمانی دیگر، حکومت عربستان و پیشکاری اصفهان را برعهده داشت (اعتمادالسلطنه، همان، 42). در یکی از نامه‌های سیاسی دورۀ ناصری، دلیل انتخاب پیشکار برای شاهزادگان حاکم، ایجاد تعلل و اخلال شاهزادگان در دادن مالیات به مرکز، کم‌تر پاسخ‌گو بودن آنان در برابر دارالخلافه به دلیل وابستگی و نزدیکی به شاه و در نتیجه تعیین پیشکار برای انجام امور و پاسخ‌گو بودن به مرکز عنوان شده است (والیزاده معجزی، 1380: 135).

علاوه بر مواردی که منصب پیشکاری و وزارت مستقلاً به دو فرد اعطا می‌شد (اعتمادالسلطنه، 1363: 3/1928)، بیشتر وزرای ایالت همزمان مقام پیشکاری ایالت را نیز دریافت می‌کردند (اعتمادالسلطنه، 1357: 59). فیروزمیرزا در سال 1250ق. به پیشکاری و وزارت منوچهرخان والی فارس منصوب شد (فرهادمیرزا، 1369: 53). امین لشکر میرزا قهرمان در سال 1288ق. پیشکار آذربایجان بود (اعتمادالسلطنه، 1363: 3/1923). مدتی بعد در همین سال، فتحعلی صاحب‌دیوان به منصب وزارت و پیشکاری آذربایجان منصوب شد (اعتمادالسلطنه، همان، 1926). پاشاخان امین‌الملک در سال 1288ق. به منصب وزارت نائب‌السلطنه و پیشکاری دارالخلافه منصوب شد (همو، همان، 1923). مدتی بعد در همین سال، پیشکاری نائب‌السلطنه امیرکبیر و وزارت دارالخلافه به میرزا عیسی وزیر داده شد (همان، 1928). میرزا قهرمان امین لشکر در سال 1295ق. به وزارت و پیشکاری آذربایجان منصوب شد (همان، 1994). محمدزکی‌خان نوری نیز مدتی بعد از عزل از وزارت فارس، به وزارت کرمان و پیشکاری نواب شاهزاده شجاع‌السلطنه درآمد (خاوری شیرازی، 1380: 2/741). محمدابراهیم وزیر نظام نیز مدتی منصب پیشکاری و وزارت خواهرزادۀ خود کامران‌میرزا نائب‌السلطنه را که از شش سالگی حاکم تهران بود، در اختیار داشت (اعتمادالسلطنه، 1363: 3/484-486).

با بررسی منابع این دوره، مشخص می‌شود که در دورۀ قاجاریه، وزرا به ایالات و ولایات مختلف اعزام می‌شدند. از جمله وزرای ایالات و ولایات در دوره قاجاریه، می‌توان در ولایت همدان از میرزا رضا وزیر در دوره حکومت عبدالمحمدمیرزا نام برد (عضدالملک، 1370: 207). در ولایت خمسه نیز می‌توان از میرزا محمدتقی علی‌آبادی در دوران حکمرانی عبدالله‌میرزا در سال 1224ق. در این منطقه نام برد (اعتمادالسلطنه، 1363: 3/1494). در ولایت بروجرد و سیلاخور و چاپلق، میرزا علی گرائیلی در سال 1224ق. به وزارت محمدتقی‌میرزا منصوب شده بود(همان :3/1494 ) در ولایت کرمانشاهان، میرزا موسی‌خان رشتی در سال 1250ق. وزارت این ولایت را برعهده داشت (همان). در ولایت قزوین، حاجی حسن‌خان قاجار در سال 1275ق. به وزارت منصوب شد (اعتمادالسلطنه، 1363: 3/1811). در ولایت اصفهان، وزارت محمدحسین نظام‌الملک در سال 1286ق. و وزارت نظام‌السلطنه مافی در سال 1287ق. بوده است (والیزاده معجزی، 1380: 531). در ولایت یزد از وزارت حسینقلی‌خان مافی در سال 1291ق (اعتمادالسلطنه، 1363: 3/1954)، در ایالت گیلان از وزارت حاج‌آقا بزرگ منجم‌باشی در سال 1246ق. در دوره حکومت منوچهرخان معتمدالدوله (1246ق)، وزارت امان‌الله‌خان افشار (1255 ق)، وزارت محمدامین‌خان نسقچی‌باشی (1255ق)، وزارت میرزا علی‌خان وزیر (1309ق) و وزارت میرزا ابراهیم‌خان معتمدالسلطنه (1315ق) می‌توان نام برد (رابینو، 1374: 550-553). در ایالت مازندران، میرزا اسدالله‌خان نوایی در سال 1252ق. به وزارت نواب اردشیر میرزا منصوب شد (اعتمادالسلطنه، 1363: 3/1637). همچنین در این ایالت در سال 1287ق. مصطفی‌خان بهاءالملک وزیر ظل‌السلطان بود (والیزاده معجزی، 1380: 125). و در ایالت لرستان نیز مدتی میرزا بزرگ قزوینی وزارت لرستان را برعهده داشت (والیزاده معجزی،1380 :65).

عوامل مؤثر بر انتخاب وزرای ایالت و ولایت

عوامل گوناگونی در انتصاب افراد به مقام وزارت در ایالت و ولایت تأثیرگذار بود. افرادی که به این منصب می‌رسیدند، عموماً از دیوانیان و مستوفیان بودند. پولاک وزرای ایالت و ولایت را از «میرزاها» یا «اهل قلم» معرفی کرده است (پولاک، 1368: 37). بسیاری از آنان ادیب بودند و در فنون اداری و مالی مهارت داشتند. میرزا ابوالقاسم فراهانی (قائم‌مقام) وزیر معروف عباس‌میرزا، از سیاستمداران، ادبا و یکی از بزرگ‌ترین نثرنویسان دورۀ قاجار بود (ر.ک. به: قائم‌مقام فراهانی، [بی‌تا]). خاوری شیرازی ادیب و نویسنده کتاب تاریخ ذوالقرنین، مدتی وزارت ایالت نهاوند را در اختیار داشت (دنبلی، 1383: 529). میرزا محمدحسین وزیر که در سال 1229ق. وزیر سرکار نواب شاهزاده اعظم علینقی‌میرزا صاحب‌اختیار قزوین بود، از علوم و دانش گوناگون بهرۀ فراوان داشت (افشار، 1349: 8). مرتضی رضاقلی‌خان نوائی وزیر ایالت خراسان، شاعر و متخلص به سلطانی بود (اعتمادالسلطنه،1363 : 3/1496). شیخ رحیم معروف به «مایل» از ادبا و خطاطان بزرگ دوره قاجار نیز وزارت شاهزاده الله‌قلی‌میرزا را در سال 1234ق. برعهده داشت (وفا زواره‌ای، 1385: 331). چراغعلی‌خان نوابی وزیر فارس، در فنون ادبیه و عربیه و حل مشکلات فارسی سرآمد بود. وی در «شیراز بیشتر شب‌ها را با علما و فضلا مساهرت و مصاحبت می‌نمود» (حسینی فسایی، 1382: 1/718). در این بین، استثنائاتی نیز وجود داشت. برای نمونه، یوسف‌خان گرجی -سپهدار عراق- که در سال 1240ق. مدتی وزارت ولایت اصفهان را برعهده داشت، از صاحب‌منصبان نظامی بود که به منصب وزارت ایالت نیز رسید. پس از مرگ وی، وزارت سیف‌الدوله حاکم اصفهان، به منوچهرخان گرجی غلام پیشخدمت خاصه اعطا شد (اعتمادالسلطنه، 1363: 3/1567). منوچهرخان گرجی در سال 1246ق. نیز در دوران حکومت یحیی میرزا، وزیر ولایت گیلان بود (رابینو، 1374: 551). به نظر می‌رسد در این زمان نیز منصب وزارت ایالت و ولایت همچون دوره‌های پیشین از مناصب مربوط به «دفترخانه همایون اعلی» بوده است. هرچند در کتب و منابع دوره قاجاریه مستقیماً به این موضوع اشاره نشده، اما با بررسی مشاغل وزرا پیش از انتصاب و پس از برکناری از منصب، این نتیجه به دست می‌آید که وزرای ایالات پیش یا پس از وزارت به خدمت در دیوان اعلا مشغول بوده‌اند. برای نمونه، میرزا محمدتقی علی‌آبادی مازندرانی متخلص به «صاحب» قبل از انتصاب به وزارت، منشی خاصه دیوان اعلی بود (خاوری شیرازی، 1380: 1/299). همچنین حاجی میرزا اسماعیل اشرفی مازندرانی که در سال 1224ق. به وزارت شیخعلی‌میرزا منصوب شده بود، مدت‌ها ناظر دیوان اعلی بوده است (سپهر، همان، 1/224؛ خاوری شیرازی، همان، 2/740). میرزا محمدتقی علی‌آبادی که در سال 1224ق. به وزارت شاهزاده عبدالله‌میرزا حکمران خمسه درآمد، از منشیان خاص دیوان اعلی بود (سپهر، همان، 1/224؛ خاوری شیرازی، همان، 1/299). میرزا علیرضا مشیرالممالک که مدتی وزارت دارالخلافه را برعهده داشت، مستوفی اول دیوان اعلی بود (افضل‌الملک، [بی‌تا]: 42). میرزا محمدحسین که در دوره فتحعلی‌شاه بارها وزارت ایالت و ولایت‌هایی را برعهده داشت، در چهار سال آخر عمرش جزو مستوفیان دیوان اعلی بود (اعتمادالسلطنه، 1363: 3/2043). میرزا رضاقلی‌خان نوایی که به وزارت مملکت خراسان درآمد، پیش از این مدت‌ها صاحب دیوان انشاء بود (خاوری شیرازی، همان، 1/307). محمدزکی‌خان نوری بعد از عزل از وزارت فارس، در سلک غلام پیشخدمتان خاص درگاه درآمد (خاوری شیرازی، 1380: 2/740).

با توجه به اینکه وزرای ایالات از طبقۀ دیوانیان بودند، با افزایش انتصاب دیوانیان و مستوفیان به عنوان حاکم برای ادارۀ ایالات و ولایات که از دورۀ محمدشاه و پس از شورش و تمرد برخی شاهزادگان آغاز شده و در دوره ناصری اوج گرفته بود، سیستم دیوانسالاری ادارۀ ایالت دچار تغییراتی شد (مستوفی، 1384: 1/438) (جدول شمارۀ 2 و 3). درواقع، این تغییر که در نظام اداره ایالت و ولایت همزمان با اصلاحات دوره ناصری و تلاش برای ایجاد دیوانسالاری جدید از سویی و رسم خرید و فروش حکومت ایالات و ولایات شدت بیشتری یافته بود، موجب شد بسیاری از دیوانیانی که پیشتر در نقش وزیر و یا مستوفی در ایالات و ولایات به کار گمارده می شدند، در این زمان توانستند به عنوان حاکم ایالات و ولایات منصوب شوند و به این ترتیب از تعداد وزرای ایالات و ولایات کاسته شد (مستوفی، همان، همان‌جا؛ احتشام‌السلطنه، 1367: 119؛ آدمیت، 1351: 224؛ اعتمادالسلطنه، 1363: 3/1297-1298).

سیادت نیز از دورۀ صفویان یکی از شاخصه‌های انتصاب افراد به مناصبی چون کلانتر و وزارت بود (قاضی قمی، 1359: 1/454). در دورۀ قاجاریه نیز «سیادت» همچنان از شاخصه‌های مؤثر در انتصاب افراد به مقام وزارت ایالت بود. قائم‌مقام فراهانی در ذکر علل اعطای منصب وزارت ولیعهد به برادرش، به سیادت وی اشاره کرده است (قائم‌مقام فراهانی، [بی‌تا]: 152). دنبلی نیز در المآثر السلطانیه به نقش تأثیرگذار سیادت در انتصاب میرزا بزرگ فراهانی و فرزندش میرزا محمدحسن به وزارت اشاره کرده است (دنبلی، 1383: 323). این موضوع در نوشته‌های مورخان دیگری نیز مورد تأکید قرار گرفته است (سپهر، 1377: 1/145؛ اعتمادالسلطنه، 1363: 3/1449). وزارت ایالات حتی در تعدادی از خاندان‌های سادات به‌طور موروثی منتقل شده است. برای نمونه، باید از میرزا محمدعلی مشیرالملک نام برد که به قول اعتمادالسلطنه، از سادات بوده و به مقام وزارت بالاستقلال فارس رسید و بازماندگانش پس از وی این جایگاه را حفظ کردند (خاوری شیرازی، 1380: 2/732؛ اعتمادالسلطنه، 1357: 41).

موارد متعددی از به ارث رسیدن منصب وزارت ایالت و ولایت، در نوشته‌های دوره قاجاریه موجود است (دنبلی، 1383: 323؛ قائم‌مقام فراهانی، [بی‌تا]: 152). حسینی فسایی دربارۀ انتصاب میرزا ابولحسن‌خان فرزند میرزا محمدعلی مشیرالملک به وزارت فارس، نوشته است: «این منصب به ارث و استحقاق به وی رسید (حسینی فسایی، همان، 1/784). منصب وزارت در اردلان کردستان به‌ صورت موروثی در اختیار خاندان وزیری بود. خاندان وزیری از اعقاب یک تاجر پارچه اصفهانی بودند که به دعوت خان احمدخان به کردستان اردلان رفته بودند. اوج قدرت وزیری‌ها در دورۀ محمدشاه بود؛ تا جایی که میرزا هدایت‌الله در فاصلۀ عزل و نصب‌های مکرر رضاقلی‌خان از سوی شاهنشاه غازی، حدود هجده ماه عهده‌دار حکومت کردستان بود (مردوخ کردستانی، 1379: 253).

برخی وزرای ایالت و ولایت در دوره قاجاریه، از طریق مواصلت با بزرگان و همچنین خاندان حکومتگر، درصدد تحکیم موقعیت خود بودند. این ازدواج‌ها موجب تداوم وزارت در خانواده‌های این وزرا می‌شد؛ از جمله محمدزکی‌خان نوری وزیر فارس، ابتدا از طریق وصلت با خاندان حاجی محمدابراهیم‌خان اعتمادالدوله، موقعیت خود را استحکام بخشید (خاوری شیرازی، 1380: 2/732)، سپس خانوادۀ وی با خانواده فرمانفرمای فارس مواصلت کرد. همسر شکرالله نوری برادرزادۀ زکی‌خان نوری دختر حسینعلی فرمانفرما بود (حسینی فسایی، 1382: 1/741؛ خاوری شیرازی، 1380: 2/732). ابوالحسن مشیرالملک نیز با خاندان حسینعلی میرزا فرمانفرما مواصلت داشت (خاوری شیرازی، همان، 755). ابوالقاسم قائم‌مقام فراهانی نیز با دختر فتحعلی‌شاه ازدواج کرده بود (قائم‌مقام فراهانی، [بی‌تا]: 373). میرزا احمد وزیری دختر خود را به عقد امان‌الله‌خان اردلان درآورده بود (بابانی، 1377: 63).

وفاداری وزیر ایالت و ولایت به شاه، در مواقع حساس سلطنت نیز موجب افزایش نفوذ و اقتدار او در منطقه در دوران حکومت آن شاه می‌شد. محمدشاه پس از اثبات وفاداری و همراهی میرزا تقی‌خان آشتیانی وزیر کرمانشاه در آشوب‌های اوایل حکومت محمدشاه، «مهام سرحدات عراقین به انضمام لرستان فیلی، شوشتر، دزفول و هویزه را به پیشکاری وی محول کرد» (قائم‌مقام فراهانی، [بی‌تا]: 250). نفوذ میرزا تقی‌خان آشتیانی وزیر در این زمان به حدی رسیده بود که در امور و انتصابات ایالات و ولایات پشتکوه و پیشکوه نیز دخالت می‌کرد (قائم مقام فراهانی، همان، همان‌جا). خاندان وزیری نیز به واسطۀ حضور افراد قدرتمندی از این خاندان در پایتخت و همچنین در نتیجۀ حضور و همراهی هدایت‌الله وزیری با محمدشاه در رویدادهای اوایل روی کارآمدن پادشاه، در این زمان از قدرت زیادی برخوردار شد (فخرالکتاب ،1375، 181 ؛ سپهر، 1377: 2/359).

همان‌گونه که در دورۀ قاجار قدرت روزافزون و توطئه‌های برخی وزرا همچون خاندان وزیری و مشیرالملک بر ضد دیگر صاحب‌منصبان محلی و حتی حاکم ایالت مشاهده می‌شود، وزرای ایالات و ولایات نیز در معرض توطئۀ رقبای محلی قرار داشتند. این رقابت‌ها در مواردی موجبات برکناری و حتی مرگ وزیر ایالت و ولایت را فراهم می‌آورد. برای نمونه، آقا محمدباقر کاشانی وزیر نواب حسینعلی‌میرزا فرمانفرمای فارس، در اواخر سال 1233ق. زمانی که برای سلام فرمانفرما وارد میدان ارگ شیراز شد، توسط یک نفر از غلامان دیوان که مواجب او به قاعده نرسیده بود، به تحریک مفسدین با خنجر کشته شد (حسینی فسایی، 1382: 1/718). حسینقلی‌خان برادر فتحعلی‌شاه، در آغاز طغیانش در فارس در سال 1213ق، میرزا نصرالله علی‌آبادی مازندرانی وزیرش را کور و زندانی کرد (دنبلی، 1383: 91). میرزا نصرالله در زمان ولایتعهدی فتحعلی‌شاه و حکومت وی در فارس، از طرف آقامحمدشاه به وزارت وی تعیین شده بود و در آن زمان نیز از سوی فتحعلی‌شاه به وزارت و پیشکاری فارس درآمده بود (اعتمادالسطنه، 1363: 3/1446). محمدتقی‌خان قزوینی وزیر ایالت فارس، به سبب توهینی که به ولی‌خان ممسنی از خوانین فارس کرده بود، توسط وی به قتل رسید (دوبد، 1371: 175، 874). میرزا مهدیقلی نوایی وزیر محمدولی‌میرزا حاکم کرمان نیز توسط حاکم کرمان به قتل رسید (خاوری شیرازی، 1380: 2/685). در ایالت فارس نیز مخالفت خاندان قوام با وزیران فارس گاهی به خلع وزیر می‌انجامید. برای نمونه، محمدعلی مشیرالملک وزیر در نتیجۀ اتحاد ایلخانی و قوام‌الملک، مدتی از وزارت برکنار و سپس از شیراز اخراج شد. این اتفاق هنگامی روی داد که در سال 1248ق. ایل قشقایی در اعتراض به دخالت‌های وزیر فارس، از این ایالت خارج شدند و به سوی کرمان کوچ کردند. ایلخان قشقایی بازگشت به فارس را منوط به برکناری وزیر کرد؛ در نهایت وزیر برکنار و تبعید شد و میرزا حسن نظام‌العلماء به جای وی منصوب گردید (حسینی فسایی، 1382: 1/750). همچنین در حکمرانی حسین‌میرزا جلال‌الدوله (1295-1305)، قوام‌الملک سوم به علت دشمنی با صاحب‌دیوان وزیر، با استفاده از نفوذی که در شهر داشت، شیراز و اطراف آن را ناامن کرد و به اخلال در امر حکومت پرداخت و با ایجاد تحریکات، موجب قحطی نان در شیراز شد. در نتیجه، وزیر برکنار شد (سعیدی سیرجانی، 1362: 226-228). مشیرالملک وزیر ظل‌السلطان پسر ناصرالدین‌شاه نیز توسط وی زندانی و اموالش مصادره شد. وی در زندان درگذشت (مدنی، 1387: 129).

در اینجا باید متذکر شد که وزرای ایالات دوره قاجاریه نیز همچون سایر صاحب‌منصبان دوره قاجار، در این زمان صاحب القابی شده بودند (اعتمادالسلطنه، 1363: 3/1954). یکی از معروف‌ترین این القاب، لقب «جنابی» بود (اعتمادالسلطنه، همان، 3/1984، 2031). دادن لقب جنابی در سال 1295ق. برحسب اعلان دولتی، جز در حق کسی که مقام وزارت داشته باشد، موقوف و متروک گردید (همو، همان، 1995). البته همچنان در سال‌های بعد این لقب به افرادی غیر از وزرا نیز داده می‌شد (همو، همان، 2031). یکی دیگر از القاب مهمی که به تبعیت از دوره صفوی به وزرا داده می شد، لقب «آصف» بود (اعتمادالسلطنه، همان، 1914؛ افشار، 1349: 12). از القاب دیگری که در این زمان به وزرای ایالات و ولایات اعطا شده است، می‌توان به لقب سعد الملک و مشیرالملک اشاره کرد (اعتمادالسلطنه، همان، 1954؛ خاوری شیرازی، 1380: 2/740).

وظایف و کارکرد وزرای ایالت و ولایت

وزرای ایالت در دورۀ قاجاریه همچون دوره‌های پیشین وظایف متعددی برعهده داشتند. به آنها دستورالعملی برای ادارۀ ایالات و ولایات داده می‌شد (اعتمادالسلطنه، همان، 3/1651). در این بخش، به مهم‌ترین وظایف و کارکرد آنها اشاره می‌شود. البته باید یادآور شد که وزرای ایالات جزو افراد کثیرالمشاغل بودند و برخی از آنان همزمان با وزارت، به مشاغل دیگری نیز مشغول بودند؛ چنان‌که در حقایق الاخبار آمده است در سال 1226ق. امیرزاده فریدون‌میرزای فرمانفرما به فرمانفرمایی خراسان و و وزارت او به میرزا فضل‌الله مفوض گردید. به علاوه «خدمت متولی‌باشی‌گری روضه رضویه علیه الصلوة التحیة به وی مفوض رفت» (خورموجی، 1344: 2/137). در زیر به مواردی از وظایف و کارکرد وزرای ایالات و ولایات اشاره شده است:

تعیین مقدار مالیات، نظارت بر امور مالیاتی، وصول مالیات از مسئولان و محاسبۀ دفترهای دیوانی برعهده وزیر ایالت بود (روزنامه وقایع اتفاقیه، پنج‌شنبه 28 محرم 1276: شماره 245، ص2؛ حسینی فسایی، 1382: 1/701). نظارت و بررسی عملکرد ضابطان مالیاتی، کلانتران و کدخدایان و تنبیه، برخورد و یا عزل آنان از مقام در صورت تخلّف، از دیگر وظایف وزیر ایالت این دوره بوده است (حسینی فسایی، 1382: 1/701). بیت در سفرنامۀ خود به تسلط و مهارت بالای وزرای ایالت و ولایت در امور مالی اشاره کرده است (بیت، 1365: 45). نحوه اداره و نظارت وزرا بر امور مالی ایالت و ولایت از اهمیت زیادی برخوردار بود. درواقع، سوء مدیریت وزرا می‌توانست نتایج زیان‌باری در ایالت‌ها و ولایت‌ها داشته باشد (بروگش، 1374: 74). برای نمونه، درحالی‌که در ایالت آذربایجان نسبتاً نظم مالیاتی حکمفرما بود، بالا بودن مالیات در فارس موجب فرار و مهاجرت مردم از ایالت می‌شد (افشار، همان، 12؛ موریه، 1386: 2/129). گاهی نیز وزیر به دلیل کسر مالیاتی و عدم پرداخت آن، مورد مؤاخذه و تنبیه حکومت مرکزی قرار می‌گرفت و شخصاً مجبور به پرداخت جریمه می‌شد (موریه، همان، 2/129). حکومت مرکزی در مواردی نیز فردی را به غیر از وزیر برای امور مالی با عنوانی چون مستوفی مالی یا وزارت «جزئیات و معاملات» به ایالات می‌فرستاد (سپهر، 1377: 3/124؛ اعتمادالسلطنه، 1363: 3/1612).
وظیفۀ نگهداری از خالصجات دولتی و ادارۀ مستغلات دولتی برعهدۀ وزیر ایالت و ولایت بود. اداره خالصجات تهران که بزرگ‌ترین بخش املاک دولتی بود، برعهدۀ وزیر تهران بود. هنگامی که صدیق‌الدوله وزیر تهران، در سال 1298 ق. برای انجام یک مأموریت دولتی به ایالت آذربایجان رهسپار شده بود، ادارۀ خالصجات به میرزا محمدباقر پسر صدیق‌الدوله موکول شد و دادوستد مالیاتی و ادارۀ سایر مستغلات طهران و بلوکات متعلقه آن، به ابراهیم‌خان از مجربین دربخانه نایب‌السلطنه اعطا شد (اعتمادالسلطنه، 1363: 3/2020). نحوۀ مدیریت وزرا در زمینۀ زمین‌ها و املاک و مستغلات منطقه نیز در آبادانی یا خرابی ایالات و ولایات تأثیر زیادی داشت. برای نمونه، وزرای ایالت کردستان به همراه حکام آن، تمام املاک آن منطقه را در اختیار گرفته بودند. در نهایت، با این فشارهای اقتصادی، اغلب آبادی‌های کردستان خالی‌السکنه شد. این روند تا زمان ناصرالدین‌شاه ادامه یافت (فخرالکتاب، 1375: 323-324). در عوض، کارآمدی و توانایی وزرای آذربایجان موجب شده بود مشکلات اقتصادی کمتری در این منطقه نسبت به سایر ایالات بروز کند (افضل‌الملک، 1361: 76).
انجام مراسمات رسمی و پذیرایی از مأموران و ایلچیان داخلی و خارجی و همچنین نقل و انتقال و هزینه سفرهای ایلچیان برعهدۀ وزیر ایالت بود (خاوری شیرازی، 1380: 1/333؛ افشار، همان، 12). در این باره در فقره هشتم دستورالعمل حکام سال 1305ق. آمده است: «در ورود حاکم، مأمورین دول متحابه که دیدن می‌نمایند هرگاه حاکم شاهزاده باشد وزیر خود را به بازدید خواهد فرستاد همچنین در اعیاد رسمی» (آدمیت، 1351: 470). میرزا محمدحسین وزیر سرکار نواب شاهزاده اعظم علینقی‌میرزا در قزوین به پیشواز خسرومیرزا رفت (افشار، همان، 8). در سفر خسرومیرزا به روسیه مبلغ یکصدهزار تومن زر نقد برای مخارج سفارت را میرزا نبی‌خان قزوینی وزیر نواب علینقی میرزا حاکم قزوین به دارالسلطنه تبریز برد (خاوری شیرازی، 1380: 2/714). همچنین در اثنای سفر خسرومیرزا در ایالت آذربایجان، میرزا ابوالقاسم فراهانی وزیر و میرزا موسی‌خان برادر او و ابراهیم‌خان بیات و جمعی از میرزایان و اعاظم به دیدن صاحب ایلچی آمدند و به محبت و تعارف رسمی مشغول شدند (افشار، همان، 12). همچنین هنگام ورود گریبایدوف به تهران، میرزا محمدعلی‌خان کاشانی وزیر نواب ظل‌السلطان، به اتفاق چند تن از مقامات به استقبالش رفتند (خاوری شیرازی، 1380: 2/706). محمدعلی‌خان وزیر نواب شاهزاده علی‌خان نیز به استقبال سفیر انگلیس رفته بود (همو، همان، 714).
انجام خدمات عمرانی و همچنین عام‌المنفعه در ایالات و ولایات، گاهی زیر نظر وزیر انجام می‌شد (حسینی فسایی، 1382: 1/765، 692؛ روزنامه وقایع اتفاقیه، پنج‌شنبه 19 صفر 1272: شماره 349، ص5). میرزا محمدتقی وزیر سرکار شاهزاده اعظم عبدالله‌میرزا صاحب‌اختیار خمسه، در سال 1244ق. عمارت شاهی آن منطقه را تعمیر کرد (افشار، همان، 8). در زمان ناصرالدین‌شاه به دنبال تغییراتی که در شهر تهران ایجاد شد، این شهر به دارالخلافه ناصری نامبردار شد. در منتظم ناصری در این مورد آمده است: «چون دارالخلافه بین ازدیاد و گنجایش جمعیت حالیه را ندارد. صواب نمای ملوک اقتضا فرمود که وسعت مکانی برای اهالی حاصل آید لهذا مقرر فرمود که شهر تهران را از سمت دروازه شمیران یکهزار و هشتصد و ذرع و از سه جانب از هر طرف هزار ذرع وسعت دهند و کفالت این امر را برعهده جناب مستوفی‌الممالک و میرزا عیسی وزیر دارالخلافه موکول کردند» (اعتمادالسلطنه، 1363: 3/1898).
تلاش برای حفظ امنیت عمومی از وظایف وزیر بود (روزنامه وقایع اتفاقیه، پنج‌شنبه 2 صفر 1273: شماره 296، ص1). در انجام این امر، کلانتر مهم‌ترین معین و یاور وزیر به شمار می‌آمد. وزیر تهران اختیار تعیین کلانتر و دیگر مناصب شهری را برعهده داشت (بروگش، 1367: 1/178). با توجه به اینکه وزرا برای ادارۀ شهرها، کدخدایان و داروغگان و میران شب را در اختیار داشتند، معمول چنان بود که کلانتر، کدخدایان محلات و داروغه بازار و میر شب را انتخاب می‌کردند و به وزیر پیشنهاد می‌دادند. وزیر هم معمولاً بر انتخاب آنها صحّه می‌گذاشت. برای نمونه، وزیر تهران همۀ امور شهری را چه از لحاظ نظامی و انتظامی (حفظ نظم و امنیت) و چه از بُعد تمیزی و پاکیزگی و مانند آن برعهده داشت. وی به صورت ناظر و واقف بر کارها که رسیدگی به آنها برعهدۀ زیردستان وزیر بود، عمل می‌کرد (شهیدی مازندرانی، 1383: 176؛ کیان‌فر، 1389: 65). وزرای بعضی ایالات و ولایات مانند کردستان در این زمان زندان خانگی داشتند (فخرالکتاب، 1375: 323-324). دعاوی مهم و قتل نفس در شهرها، توسط کلانتر به اطلاع وزیر یا حاکم رسانده می‌شد. به این ترتیب، وزیر مسئول رسیدگی به امور مهم جزایی و مدنی نیز بود. حتی گاهی در شرایط خاص و مهم اجرای وصایای اهالی برعهده او گذاشته می‎شد. وزرای ایالات دادرسی عمومی و شنیدن شکایات دادخواهان و فیصله دادن امور آنها را در آن زمان برعهده داشتند (روزنامه وقایع اتفاقیه، پنج‌شنبه 28 محرم 1276: شماره 245، ص2؛ کیان‌فر، 1389: 65 ؛ فووریه، 1385: 290 ؛ فلور، 1366 :1/17).
وزرای ایالت و ولایت فعالیت‌های مربوط به جنگ و سپاهی‌گری را نیز برعهده داشتند. میرزا محمدجعفر حمزه کلابی مازندرانی وزیر مازندران، در سال 1243ق. برحسب امر صاحبقران برای سرکوب شورش محمدقاسم دامغانی به کرمان اعزام شد؛ هرچند که وی در این نبرد موفق نشد (خاوری شیرازی، 1380: 2/681). همچنین میرزا رضا صدیق‌الدوله وزیر دارالخلافه به همراهی امیر نظام در سال 1298ق. مأمور آذربایجان شد. به همراه وی دوازده عراده توپ که ده عراده از آن از توپ‌های جدید اختراعی بود، فرستاده شد (اعتمادالسلطنه، 1363: 3/ 2021؛ خاوری شیرازی، 1380: 1/315). ابوطالب وزیر شاهزاده احتشام‌الدوله، در جنگ با انگلیسی‌ها (1273ق) در خرمشهر حضور داشت و آذوقه و علوفه لشکر را نیز به همراه داشت (سپهر، همان، 4/298). در درگیری‌های هرات در دوره محمدشاه نیز حاجی آقاخان وزیر شاهزاده حمزه‌میرزا، حضور داشت (نوری، 1386: 1/330). چراغعلی‌خان نوایی وزیر نواب حسینعلی‌میرزا در فارس، وظیفۀ تهیه توپ‌های فرمایشی را برعهده داشت (حسینی فسایی، همان، 1/688 ). میرزا تقی آشتیانی (قوام‌الدوله) که وزارت و پیشکاری خراسان در زمان نواب حشمت‌الدوله را برعهده داشت و از فرماندهان جنگ با ترکمانان در مرو بود، پس از شکست مرو (1276ق) به شدت مورد مؤاخذه و تنبیه قرار گرفت (اعتمادالسلطنه، 1363: 3/1826؛ شهیدی مازندرانی، همان، 330).
وزرای ایالت و ولایت در عزل و نصب حکام شهرهای ایالت و ولایت تحت نظرشان نقش داشتند (حسینی فسایی، همان، 1/740؛ قائم‌مقام فراهانی، همان، 116). بیت در سفرنامۀ خود به خراسان، به هدایا و پیشکش‌هایی که از سوی صاحب‌منصبان برای گرفتن حکومت شهرهای خراسان، به والی و وزیر خراسان داده می‌شد، اشاره کرده است (بیت، 1365: 58). این انتصابات با همکاری حکام با وزرا انجام می‌شد. البته گاهی اختلافاتی در این زمینه بین این دو پیش می‌آمد. برای نمونه، اختلافاتی میان رکن‌الدوله حاکم فارس و مستشارالملک وزیر ایالت، بر سر انتصاب حکام شهرهای این ایالت روی داد. والی قصد داشت حکومت را به افرادی که پیشکش بیشتری می‌دادند، واگذار کند، اما وزیر به دنبال افراد صحیح‌العمل بود. در نهایت، مستشارالملک وزیر از منصب خود استعفا داد. تلاش حکومت مرکزی برای متقاعد کردن وی برای بازگشت به وزارت این ایالت، نتیجه نداد (مستوفی، 1384: 1/532).
وزیر ایالت و ولایت وظیفۀ مدیریت بحران‌های منطقه از جمله قحطی را برعهده داشت. ناتوانی وزیر در کنترل قحطی، گاهی در این زمان موجب برکناری او نیز می‌شد (سعیدی سیرجانی، 1362: 226-228). همچنین در مواردی دیگر، مدیریت قوی وزیر در قحطی موجب خاموش شدن اعتراضات مردمی آن منطقه می‌شد. امین‌الدوله وزیر و پیشکار آذربایجان، هنگام بروز قحطی در آذربایجان به خوبی توانست اوضاع آن منطقه را کنترل کند (افضل‌الملک، 1361: 76).

نتیجه‌گیری

وزرای ایالت و ولایت در دوره قاجاریه عموماً از طبقۀ دیوانیان و مستوفیان بودند. آنان در اداره ایالات و ولایات در این دوره نقش مهم و تعیین‌کننده‌ای داشتند. ادارۀ تمامی امور سیاسی، نظامی، اداری و مالی ایالات و ولایات، تحت نظارت وزرای ایالت و ولایت انجام می‌شد. میزان کارآمدی وزرا در دوره قاجاریه با توجه به سیاست انتصاب شاهزاده‌ها به عنوان حاکم در ایالات و ولایات کشور، اهمیت بیشتری یافت. وزیر ایالت و ولایت در صورت کم‌سن بودن، بی‌تجربگی و یا ناتوانی حاکم، تمامی امور منطقه را حلّ و فصل می‌کرد، اما در صورت کارآمدی حاکم، وزرا ضمن رسیدگی به امور اداری و مالی ایالت و ولایت، به عنوان حلقۀ رابط حکومت مرکزی با ایالت یا ولایت و نمایندۀ آنان، تمامی رویدادهای ایالات را برای حکومت مرکزی گزارش می‌کردند. از سوی دیگر، وزرای ایالات و ولایات به دلیل کم‌تر پاسخ‌گو بودن شاهزادگان حاکم، در صورت روی دادن هر اتفاق ناگواری در ایالات و ولایات، از سوی حکومت مرکزی مورد مؤاخذه و تنبیه قرار می‌گرفتند. با توجه به حساسیت‌های مربوط به این منصب و جنگ قدرت در ایالات و ولایات، تعداد زیادی از وزرای ایالات در دوره قاجاریه قربانی توطئۀ دیگر صاحب‌منصبان محلی، اعم از حاکم ایالت، خوانین و کلانتر شدند و برخی در این کشاکش‌ها به قتل رسیدند.

وزرای ایالات تهران، آذربایجان و فارس از موقعیت بالاتر و نفوذ سیاسی بیشتری نسبت به وزرای سایر ایالات و ولایات در کشور برخوردار بودند. وزرای این مناطق معمولاً از میان بزرگ‌ترین دولتمردان کشوری انتخاب می‌شدند و نقش مهمی در تحولات سیاسی کشور در دورۀ قاجاریه برعهده داشته‌اند. بسیاری از آنان پیش یا پس از انتصاب به وزارت در این ایالات، مناصب بالای حکومتی داشتند. برخی از مناصب نظیر پیشکار و قائم‌مقامی، در این دوره با منصب وزارت ایالت و ولایت ارتباط نزدیکی داشتند. تعدادی از وزرا همزمان با وزارت، منصب پیشکاری ایالات و ولایات را نیز در اختیار داشتند و تعدادی از وزرای ایالت آذربایجان در دوره قاجاریه همچنین به منصب قائم‌مقامی رسیدند.

وظایف و کارکرد وزرای ایالات و ولایات در دوره قاجاریه بسیار گسترده بود. آنان باید به تمامی امور مالی، اداری و نظامی مناطق تحت ادارۀ خود رسیدگی می‌کردند. وظایف و عملکرد وزرای ایالات در دورۀ قاجاریه، به وظایف و کارکرد وزرای ایالات در حکومت‌های ایرانی از دوره صفوی به بعد شباهت‌هایی داشت. از جمله وظایف مهم وزرای ایالات در این دوره، ادارۀ املاک خالصه، نظارت بر امور مالی ایالات و دریافت مالیات آن، تنظیم و رسیدگی تدارکات برای جنگ‌ها، حضور در جنگ‌ها و استقبال از مأموران داخلی و خارجی بوده است.

پیوست

جدول شماره 1: وزرای ایالات در دوره فتحعلی‌شاه

نام وزیر	ایالت	سال وزارت
چراغعلی‌خان نوایی	فارس (وزیر حسینعلی‌میرزا فرمانفرما) (سپهر، 1377: 1/106)	1213ق
میرزا محمد لواسانی	وزیر محمدعلی دولتشاه (سپهر، همان، 1/280)	1213ق
میرزا نصرالله، میرزا حمزه کلایی مازندرانی، مهدیقلی‌خان دولوی قاجار	وزیر محمدقلی‌میرزا ملک‌آرا ایالت مازندران (همو، همان، 1/106، 265)	1213ق 1229ق
عبدالرضاخان یزدی	وزیر محمدولی‌میرزا در ایالت یزد (همو، همان، 1/406)	1217ق
میرزا ابوالقاسم مستوفی	وزیر علینقی‌میرزا رکن‌الدوله در ولایت قزوین (همو، همان 157، 350)
محمدزکی‌خان نوری	فارس (وزیر حسینعلی‌میرزا فرمانفرما) (همو، همان، 1/106)	1213ق
میرزا محمدتقی علی‌آبادی مازندرانی متخلص به صاحب	عبدالله‌میرزا ولایت خمسه (خاوری شیرازی، 1380: 1/ 29)	1224ق
میرزا محمد جعفر حمزه کلابی مازندرانی	مازندران (خاوری شیرازی، همان: 2/681).	1243 ق.
عبدالرضاخان یزدی	وزیر محمدولی‌میرزا در یزد (همو، همان: 2/681)	1243ق
میرزا علی گرایلی	نواب حسام‌السلطنه محمدتقی‌میرزا در حکمرانی ولایات بروجرد، سیلاخور و چاپلق (همو، همان: 1/299)	1224ق
خاوری	نواب همایون‌میرزا برادرش به حکومت نهاوند (دنبلی، 1383: 529)	1241ق
میرزا محمدعلی‌خان کاشانی وزیر نواب ظل‌السلطان	وزیر نواب ظل‌السلطان حکمران دارالخلافه(خاوری،همان، 2/752)	1245ق
میزرا ابوالحسن‌خان شیرازی (انتصاب سال 1248ق)	ایالت فارس	1248ق
موسی‌خان نائب رشتی	شاهزاده احمدعلی‌میرزا در ولایت خراسان	1244ق

جدول شمارۀ 2: وزارت ایالت در دورۀ محمدشاه

میرزا ابوالحسن وکیل الرعایای کاشان	طهماسب‌میرزا مؤیدالدوله کاشان (سپهر، 1377: 2/626)	1250ق
میرزا تقی قوام‌الدوله‌‌	ایالت فارس (حسینی فسایی، 1382: 1/714، 718)	1252ق
میرزا جعفر سوادکوهی	ایالت فارس (حسینی فسایی، همان، 1/714، 718)	1252ق
میرزا اسدالله‌خان نوایی	وزیر اردشیرمیرزا (مازندران) (سپهر، همان، 2/664)	1252ق
شریف‌خان قزوینی	وزیر سیف‌الله‌میرزا، سمنان (همو، همان، 2/708)	1255ق
حاجی علی‌اصغر	وزیر بهمن‌میرزا، ملایر، تویسرکان (همو، همان، 2/632)	1251ق
امان‌الله‌خان افشار	یحیی‌میرزا در گیلان (همو، همان، 2/708)	1255ق
میرزا فضل‌الله نصیرالملک مستوفی علی‌آبادی	فرهادمیرزا، ایالت فارس (همو، همان، 2/750)	1256ق
محمدامین‌خان نسقچی‌باشی	یحیی‌میرزا در گیلان (همان، 2/708)	1256ق

جدول شمارۀ 3: وزرای ایالات دوره ناصرالدین‌شاه

میرزا موسی تفرشی (وزارت و پیشکاری)	وزیر اسکندرمیرزا در قزوین (بامداد، 1371: 4/164)	1264ق
حاجی محمدقلی‌خان آصف‌الدوله وزیر فارس	عزیزخان سردار کل در ایالت آذربایجان (اعتمادالسلطنه، 1363: 3/1914)	1287ق
پاشاخان امین‌الملک	نائب‌السلطنه در دارالخلافه (همو، همان، 3/1923)	1288ق
جناب میرزا قهرمان امین‌لشکر به وزارت و پیشکاری	آذربایجان (همو، همان، 3 /1994)	1295ق
صدیق‌الدوله	وزارت دارالخلافه (همو، همان، 3/2009)	1297ق
محمدابراهیم‌خان	وزیر دارالخلافه (همو، همان، 3/2031)	1299ق
وزارت میرزا محمدحسین مستوفی	یزد، امیرزاده ابوالفتح‌میرزا (همان، 3/1913)	1287ق
حسینقلی‌خان مافی	وزیر یزد (همان، 3/1954)	1291ق

مراجع

References

Ādamiyat, Fereydun.1351 š. Andiše-ye Taraqi va Hokomat-e Qānun asr-e sepasālār, Tehrān: ḵarazmī. [In Persian]

Ārnovā, K.z, Ašrafiān M R.1356 š. Dolat-e Nāder shahe Afšār, translated by Ahmad Amin, Tehrān: šabgīr. [In Persian]

Afšār, Mirzā Mostafā .1349 š. Safarnāmeh-ye ḵosrow Mīrza be Petersburg (ḵosrow Mirzā’s travels to St. Petersburg) (ed.) M. Gulbun. , Tehrān: Ketāb ḵāneh-ye Mostafavi [In Persian]

Afzal ul-Molk, Gholam Hosein .1361 š. Afzal al- Tavārīḵ, with the efforts of Mansoreh Eteha dieh, Sirus Sadonian, Tehrān: Tārikh-e Irān. [In Persian]

Afzal-ul-Molk, Gholām Hosein. Bī-Tā. Safar-e ḵorāsān and Kerman, by the efforts of Qodrat ul-lah Roshani, Tehrān: TOS. [In Persian]

Ardalān, Mastoreh .1332 š. Tārīḵ- al- Akrād, edited by Nāser Āzādpour, Kermānshah: Chāpḵ āney-e Bahrāmi. [In Persian]

Azd al -Doulah, Ahmad Mīrzā .1376 š. Tariḵe Azodi, by the effort of Abd ul-Hosein Navā ei, Tehrān: Scientific. [In Persian]

Azd al-Molk, Ali Rezā .1370 š. Safar-Nāmeh - ye Azd al-Molk Be Atabāt, edited by Hosein Morselvand, Tehrān: Cultural Studies. [In Persian]

Babānī, Abdolqāder .1377 š. Seir Al-Akrād, translated by Mohamad Rezā Tavakoli, Tehrān: Golbarg. [In Persian]

Bāmdād, Mehdī .1371. Sharhe Rejale Irān, Tehrān: Zovār [In Persian]

Bern, Rehr .1357 š. States System in Safavi Erā, edited by Keikavus Jahandari, Tehrān: the center of translation and publication of the book. [In Persian]

Brugsch, Heinrich .1367 š. Safar be Darbār-e Sultane Saheb Qeran, translated by Hosein Kurdbacheh, Tehrān: Information. [In Persian]

Brugsch, Heinrich .1374 š. Be Soye ḵorshid (To the Sun) translated by majīd Jalilvand M, Tehrān: Center. [In Persian]

Baghdādi, Bahā al- Din Mohamad.1315 š. Al-Tavassol ela Tarssol, Tehrān: Sahami. [In Persian]

Bendāri, Fath Ibn Ali .1356 š. Tāriḵ-e selseley-e saljuk, translated by Mohamad Hosein Jalili Kermanshahi, Tehrān: Farhang Foundation. [In Persian]

Beit, Charles Edvārd .1365 š. ḵorāsān and Sistān, translated by qodrat al-lah Roshani, Tehrān: Yazdān. [In Persian]

Chārdin, Jean .1374 š. Travel Book, translated by Eqbāl Yaghmāie, Tehrān: Tos [In

Persian]

Droville, Gaspār .1370 š. Safar Dar Irān, translated by Etemād Moghadam, Tehrān: Shabaviz. [In Persian]

Donbali, Abdol Razāq .1383 š. Maser Al-Sultanieh, effort by Firoz Mansouri, Tehrān: Etelaā t. [In Persian]

Dinvari, Ahmad .1371š. Aḵbar al-Tawal, translated by Mahmod Mahdavi Damghani, Tehrān: Nei. [In Persian]

Dobod, Baron .1371 š. Safarnāme-ye Lorestān Va ḵuzestān, translated by Mohamad Hosein Āriā, Tehrān: scientific and cultural. [In Persian]

Du kutzebue, Moris .1365 š. Safar Be Irān (Journey to Iran): The Era of Fath Ali Shāh Qājār, transliterated by Mahmood Hedāyati, Tehrān: Javidān. [In Persian]

-Ehtešām ul-Saltaneh. 1367š. Ḵaterate Ehtsham ul-Saltaneh, Mohamad Mahdi Mousavi, Tehrān: Zovar. [In Persian]

Etezād ul-saltaneh, Ali Qoli Mirza .1370š. Exir al- Tavārīḵ , kiānfar J, Tehrān: Weisman. [In Persian]

Etemād ul-Sultaneh, Mohamad Hasan .1367š. Tariḵe Montazeme Nāseri, vol. 3, edited by Ismail Rizvani, Tehrān: Dunyaye Ketab. [In Persian]

Etemād ul-Saltaneh, Mohamad Hasan .1357 š. Sadr al- Tavārīḵ, Moshiri M, Tehrān: Rozbehan. [In Persian]

Fakhr ul-Kottāb, šokr ul- lah (1375 š) Tohfeye Naseri dar Tāriḵ va Goghrafia-ye Kurdistan, by efforts of Tayibi H, Tehrān: Amir Kabir. [In Persian]

Flore, Willem .1366 š. Essays on Social History, Volume 1, Abolqāsem Serri, Tehrān: Tos

Fourier, Joanne .1385 š. Three years in the court of Iran, translated by Abbās Eqbal Āshtiani, Tehrān: Našre elm. [In Persian]

Hosseini Fasāei, Hosein .1382 š. Fārs nāmeh- ye Naseri, Mansour Rastegar Fasāei, Tehrān: Amir Kabir. [In Persian]

Jahāngir Mirzā .1384 š. Tārikh e No, edited by Abbās Eqbāl Aštiani, Tehrān: Elm. [In Persian]

Ḵāvari širāzi, Fazl ul- lah .1380 š.Tarikhe of Z0l-Qarnain, edited by Naser Afšarfarfar, Tehrān: Library and Museum of Majlis Document Center. [In Persian]

Ḵormoji, Mohammad Jafar .1344 š. Haqayeqe Akhbare Naseri, Qajariyah History, by the effort of Hosein ḵadive Jam, Tehrān: Zovar. [In Persian]

Ḵormoji, Mohammad Jafar .1380 š. Nozhat al-Akhbar. Seiyed Ali Āldavod, Tehrān: Islamic Council Library and Museum and Document Center and Publishing of Parliament. [In Persian]

Kaempfer, Engelbert .1363 š. Kaempfer's travelogue, translated by Keikavus Jahandari, Tehrān: ḵwarazmi. [In Persian]

Klavsner, Cārlā.1383. Bureaucracy in the Seljuk era (Ministry in the Seljuk era). Translated by yaqub Āžand, Tehrān: Amirkabir. (In Persian)

Kianfar, Jamšid, 1389 š, Tehrān's traditional structure,” The journal of people’s culture, 9 (35-36), pp: 51-85

Lambton, Ānn. K. S. 1363 š. an Attitude towards the Islamic Community, Translated by Yaqub ĀŽand, Tehrān: Amir Kabir. [In Persian]

Mostofi, Abdollah. 1375 š. Šarh -e Zendegani Man yā Tārikh Ejtemāi va Edāri Doreh- ye Ghajariyeh (My Biography or Social and Administrative History of the Qājar Era), Tehrān: Zowwar. . [In Persian]

Marvi, Mohammad Kāzem .1364 š. Ālam Ārāye Nāderi, edited by Mohammad Amin Riāhi, Tehrān: Zovar. [In Persian]

Marduḵ Kurdestāni, šeiḵ Mohamad .1379 š. Tārikhe Marduḵ, Tehrān: Nārmak. [In Persian]

Madani, Seyed Jalā u-din .1387 š. Contemporary Political History of Irān, Qom: Jameye Modaresin Qom. [In Persian]

Mirzā Samiā .1378 š. Tazkaret ul-Muluk; The administrative organization of the Safavid government, with introduction by Dabir Syāghi, Notes of Minorsky, Tehrān: Amir Kabir. [In Persian]

Mosadeq, Mohammad (1389) Osol va Qavanin-e Mali Dar Mamaleke Karej va Iran, Tehran, Farzan-e Ruz [In Persian]

Mostofi, Mohamad Mohsen .1384. Zubdat al-Tavārīḵ, Tehrān: Bonyad-e Moqofat-e Mahmoud Afšār. [In Persian]

Monshi, E .1314 š. Tāriḵ -e Ālam Āray-e Abbāsi, Vol. 1, Tehrān: Āghā Syed Mortezā Press. [In Persian]

Morier, James .1386 š. James Morier's travel book, Vol 2, Abolqāsem Serri , Tehrān: Tos. . [In Persian]

Motamed al –Doleh, Farhad Mirza .1990. Monsheāt- e Farhad Mirza Motad ul - Doleh; Edited by Majed Tabatabie, Tehrān: Scientific Publications. [In Persian]

Nāder Mirzā Qājār .1373 š. Tariḵ va joghrafia-ye Dār ul-saltane-ye Tabriz, edited by Gholamreza Majid Tabatabaei, Tabriz: Sotoudeh. [In Persian]

Nāeini, Mohammad Jafar. 1353 š. Jame-e Jafari, by the effort of Iraj afšār, Tehran: Anjoman-e Āsar-e Melli. [In Persian]

Nasavi, šaheb al-Din .1365 š. Sīrat-e solṭān Jalāl-al-Din Menkoberni, edited by Mojtabā Minavi, Tehrān: Duniya-ye Ketab. [In Persian]

Nasiri, Mohamad Ebrāhim .1363 š. Dastor-e šahriaran (years 1105-1110 A.H.), Tehrān: Bonyad-e Moqofat-e Mahmoud Afšār. [In Persian]

Nasiri, Mirzā Alinaqi. 1372 š. Alqāb va mavājeb doreh-ye salātine safavi, edited by Yosef Rahim Lo, Mashhad: Daneshgah Ferdosi [In Persian]

Nezām ul-Sultaneh Māfi, Hosein Qoli .1362 š. Hossein Qoli ḵān Māfi’s memoirs and documents, Vol.1, Tehrān: History of Iran. [In Persian]

Newspaper: Vaqāye Etefāqiye: No 245, 296, and 349.

Nouri, M. T (1386 š) Ašraf al- Tavārīḵ, Tehrān: Mirāse Maktob. [In Persian]

Perry, John R. 1383 š. Karim ḵān-e Zand: A History of Iran, 1747–1779. Translated by Ali Mohammd Sāki AM, Tehrān: Asoneh. [In Persian]

Polak, Jacob Edward .1368 š. Iran and Iranians: Iran, Territory, and its People, Translated by Keikavus Jahāndāri, Tehrān: ḵarazmi. [In Persian]

Qāzi Qomi, Ahmad .1359 š. ḵolāse Al- Tavārīḵ , Volume 1, edited by Ehsan Ešraghi, Tehrān: University of Tehrān. [In Persian]

Qāem Maqām Farāhani, Abolqāsem .Bi.tā. Monšāt, compiled by Farhād Mirza, Tehran: Elmi Islami.

Qāem Maqāmi, Jahāngir, 1340 š, Qaim Maqām’s Private letters, The Journal of Yaghma, 14 (160): pp. 376-372

Qadimi qeidari Abas, Hashemillar Mohadase .1400 š. Piškar in the Administrative Structure of Azerbaijān during the Qajar era,” The Journal of History of Iran, 14 (1), pp: 125-142

Rabino, Yasant Loui (1374 š) Dar al-Marz –e Velāyate Iran, translated by Jafar Khomami zadeh, Rasht: Tāati

Rostam al-Hokma, Mohamad Hašem .1352 š. Rostam al- Tavārīḵ, edited by Mitrā Mehr ā Badi, Tehrān: World of Books. [In Persian]

Rahmati, Mohsen, Mozafari, Parastu. 1396. "The position and function of the Waziri family in First round of the history Kurdistan in the Qajar period "in the Journāl of Pajoheš hā-ye oleum-e Tariḵi, 9(2): pp: 31-50

Sanson, Martin .1346 š. Sanson's travel book, translated by Taghi Tafazoli: Tehrān: Bi-Na. [In Persian]

Sāzmāne asnād va ketāb ḵāne-ye melli (Sākma): 295/1656; 296/12894

Sepehr, Lesān al-Mulk .1377 š. Qājar Chronicles, Jamshid Kiānfar, Tehrān: Asātir. [In Persian]

Saidi Sirjāni, Ali Akbar .1362 š.Vaqāy-e Etefaqie-ye, collection of secret reports of English writers 1322-1299, Tehrān: Novin. [In Persian]

Savory, Roger.1375 š. A Look at the State Administrative System in the Early Safavid Rule, Translated by Mohammad Ali Ranjbar, 9/19, pp.223-246 [In Persian]

Šahshahāni, Soheilā .1366 š. Chahār false Āftāb, Tehrān: Tos [In Persian]

Šahidi Māzandarāni, Hosein (1383 š) Sargozašt-e Tehrān, Tehrān: Rahe Māna. [In Persian]

Tabari, Mohammad Bin Jarir (1387 A.H) Tāriḵ -e Tabari, Volumes 2 and 5, the research of Mohammad Abolfazl Ebrāhim, Beirut: Dār al-Trath. [In Persian]

Vālizadeh Mojezi, Mohammad Rezā (1380 š) History of Lorestān: Qājar erā, Tehrān: Horufiyeh. [In Persian]

Vaziri Kermani, Ahmad Ali ḵān (1353 š) Goghrafiyā- ye Kermān, by Ebrahim Bāstāni Pārisi, Tehrān: Ibn Sinā [In Persian]

Vafā Zavāreh-I, Mohamad Hosein (1385 š) Tadzkareh Ma'ather al-Baqeri-ye, edited by Masjidi H, Isfahan: Sazman-e farhangi. [In Persian]

آمار

تعداد مشاهده مقاله: 2,651

تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 1,251

سامانه مدیریت نشریات علمی دانشگاه شهید بهشتی

نقش و کارکرد وزرای ایالت و ولایت در دوره قاجاریه تا پایان دوره ناصرالدین شاه(1313-1210ق.)