مدل «ثابت↔ثابت» در تبیین ربط علت ثابت و معلول متغیر: تقریری نو در حکمت متعالیه با سنجش تطبیقی اسپینوزا | ||
| آینه معرفت | ||
| مقاله 3، دوره 26، شماره 1 - شماره پیاپی 86، فروردین 1405، صفحه 19-36 اصل مقاله (757.18 K) | ||
| نوع مقاله: علمی - پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.48308/jipt.2026.241552.1680 | ||
| نویسنده | ||
| فاطمه فرضعلی* | ||
| گروه آموزش الهیات، دانشگاه فرهنگیان، تهران، ایران. | ||
| چکیده | ||
| مسئله نسبت «علت ثابت و معلول متغیر» از گرههای بنیادین در متافیزیک اسلامی است و در صورتبندیهای رایج با دشواریهایی روبهرو میشود. این پژوهش با طرح مدل نظری «ثابت ↔ ثابت» در چهارچوب حکمت متعالیه و با سنجش تطبیقی آن با تمایز جوهر و اطوار در فلسفه اسپینوزا در پی ارائه استدلالی نو از این نسبت است. روش پژوهش تحلیلی - استدلالی با رویکرد تطبیقی است و بر اصولی چون فقر وجودی معلول، تشکیک در ظهور، شئون ذاتی حق، قاعده «لا تکرار فی التجلی» و بساطت و احاطه قیّومی استوار است. براساس این مدل، علت در مقام ذات بسیط و نامتغیر باقی میماند و معلول نیز، به اعتبار عینالربط بودن، در هر «آن وجودی» ثابت و تام است. ازاینرو، دگرگونی نه در بنیاد نسبت علّی، بلکه در سطح تعاقب تجلیات رخ میدهد. یافتهها نشان میدهد که این صورتبندی محذور انقلاب در ذات علت و مسئله ترجیح بیمرجح را برطرف میکند و، در عین پذیرش تجدد امثال، ثبات هویت را در دل کثرت ظهور حفظ میکند. در بخش تطبیقی نیز نشان داده میشود این صورتبندی، در عین همساخت بودن با الگوی اسپینوزا، با مبانی الهیاتیِ او (درونماندگاریِ علت و ضرورتگراییِ فراگیر) تفاوتهای معناداری دارد. | ||
| کلیدواژهها | ||
| ثابت و متغیر؛ تجدد امثال؛ حکمت متعالیه؛ ملاصدرا؛ اسپینوزا | ||
| عنوان مقاله [English] | ||
| The “Consistent ↔ Consistent” Model in Explaining the Relation Between a Consistent Cause and a Changing Effect: A Novel Formulation within Transcendent Theosophy with a Comparative Assessment of Spinoza | ||
| نویسندگان [English] | ||
| fatemeh farzali | ||
| Department of Theology Education, Farhangian University, Tehran, Iran. | ||
| چکیده [English] | ||
| The problem of the relationship between a consistent cause and a changing effect is one of the fundamental knots of Islamic metaphysics and encounters difficulties in its common formulations. This study proposes a theoretical model of “consistent ↔ consistent” within the framework of the Transcendent Theosophy (ḥikmat al-mutaʿāliyah) and, through a comparative assessment with Spinoza’s distinction between substance and modes, seeks to present a new argument for explaining this relation. The research method is analytical–argumentative with a comparative approach, grounded in principles such as the existential poverty of the effect, gradation in manifestation, the essential aspects (shuʾūn) of the Real, the rule of “no repetition in manifestation” (lā takrār fī al-tajallī), and the divine simplicity and all-encompassing sustenance (qayyūmiyya). According to this model, the cause remains simple and immutable at the level of essence, while the effect—by virtue of being pure relational existence (ʿayn al-ribṭ)—is consistent and complete in each “existential moment.” Thus, change occurs not in the foundational causal relation, but at the level of the succession of manifestations. The findings show that this formulation eliminates the difficulties of essential alteration in the cause and the problem of “preponderance without a preponderant cause,” and while affirming the doctrine of renewal of likes (tajaddud al-amthāl), it preserves identity-stability within the multiplicity of appearances. The comparative section also shows that, despite structural parallels with Spinoza’s model, this formulation differs significantly from his theological foundations, particularly regarding the immanence of the cause and his comprehensive necessitarianism. | ||
| کلیدواژهها [English] | ||
| consistent and changing, renewal of likes, Transcendent Theosophy, Mullā Ṣadrā, Spinoza | ||
| مراجع | ||
|
احسن، مجید و نوری یالقوزآغاجی، میلاد (1397). بررسی تعارض سینوی در مسئله اتحاد عاقل و معقول. فصلنامه آینه معرفت، 18(2)، 29-42.
عروتی موفق، اکبر و اسدی، ابوالقاسم (1399). عقل و اراده الهی و نسبت بین آن دو از نظر ابنسینا و دکارت. فصلنامه آینه معرفت، 20(3)،21-40. https://doi: 10.52547/jipt.2020.97425
ایزدی، محسن، سید هاشمی، سید محمدجواد و بادپا، علی (1399). حدوث عالم از دیدگاه صدرالمتألهین و تطبیق آن با آیات و روایات. فصلنامه آینه معرفت، 20(2)، 1-18. https://doi: 10.52547/jipt.2020.97383
جوادی آملی، عبداللّه (۱۳۸۶). رحیق مختوم: شرح حکمت متعالیه، جلد ۹. قم: اسراء.
جوادی آملی، عبداللّه (۱۳۹۰). رحیق مختوم: شرح حکمت متعالیه، جلد ۲. قم: مرکز نشر اسراء.
حسنزاده آملی، حسن (۱۳۹۰). تعلیقه بر الاسفار الاربعه، جلد ۲. قم: بوستان کتاب.
سجادی، نفیسه و بهارنژاد، زکریا (۱۴۰۰). تجدد امثال از دیدگاه اشاعره و مولانا. فصلنامه آینه معرفت، ۲۱(۲)، ۱۷–۳۶. https://doi.org/10.52547/jipt.2021.221026.1046
صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم (ملاصدرا) (۱۹۸۱). الحکمة المتعالیة فی الأسفار الأربعة العقلیة، جلد ۱–۳. بیروت: دار احیاء التراث العربی.
صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم (ملاصدرا) (۱۳76). مجموعه اشعار فیلسوف کبیر صدرالدین شیرازی ملاصدرا، تصحیح م. خواجوی. تهران: مولی.
صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم (ملاصدرا) (۱۳۸۲). الشواهد الربوبیه فی المناهج السلوکیه، تصحیح ج. آشتیانی. تهران: بوستان کتاب.
طباطبایی، محمدحسین (۱۳۷۶). نهایة الحکمة. قم: مؤسسه النشر الاسلامی.
ملائی، محمد، فهیم، محسن و جعفری اشکاوندی، مجتبی (1400). پیدایش کثرات از واحد از منظر آکوئیناس و ملاصدرا. فصلنامه آینه معرفت، 21(1)،23-۴۴. https://doi: 10.52547/jipt.2021.213177.0
نصر، محمدجواد و دیباجی، سید محمدعلی (1398). تبیین حرکت جوهری جبلی و ارادی انسان. فصلنامه آینه معرفت، 19(2)، 61-82. | ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 374 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 237 |
||